Первая страница
Наша команда
Контакты
О нас

    Главная страница


Ахнаф харисов




страница7/35
Дата12.01.2017
Размер6.76 Mb.
ТипСборник
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   35

Әҙәбиәт

1. Гумилев Л.Н. Древние тюрки. М., 1993.

2. Кызласов И.Л. Изображение Тенгри и Умай на Сулекской писанице (Хакасия) // ЭО. 1998. №4.

3. Кызласов И.Л. Роль религии в развитии письменности: енисейские рунические надписи. [Электронный ресурс]: URL: www/iria-art.com/index/

4. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. М. Л.: 1951.

5. Хвольсон Д. А. Известия о хазарах, буртасах, болгарах, мадьярах, славянах и руссах. СПб, 1869.

6. Шербак А.М. О рунической письменности в юго-восточной Европе// Советская тюркология, 1971, № 4.

С.А.Искандарова

ИИЯЛ УНЦ РАН, Уфа



РАЗМЕРЫ АРУЗА В БАШКИРСКОЙ ПОЭЗИИ НАЧАЛА ХХ ВЕКА

В башкирской поэзии в начале ХХ века господствующей системой стихосложения являлся заимствованный из арабо-персидской поэтики аруз (от араб. غروض «аруд», перс. «аруз» – «просодия», «метрика»), который с проникновением ислама во многих тюркских литературах заменил тюркское народное силлабическое стихосложение бармак (от тюрк. «бармак» – «палец»). Первым крупным тюркоязычным поэтическим сочинением, созданной арузом, считается поэма Х века – «Благодатное знание» Ю. Баласагуни. В урало-поволжской средневековой тюркоязычной поэзии метрами аруза были написаны произведения поэтов Кутба, Хорезми, Х. Катиба, С. Сараи и др. В XIX веке высокохудожественные стихи по канонам арабо-персидской поэтики сочиняли Х. Салихов, Г. Сокрый, Г. Кииков, Акмулла, М. Уметбаев и др. На территории Башкортостана помимо распространения в рукописях поэтические строки, сочиненные арузом, обнаруживаются и на эпитафийных памятниках, датируемые XVI-XIX веками. Таковы, например, стихотворные надписи, сделанные в мавзолее Хусейн-бека (ныне на территории Чишминского района Республики Башкортостан). Образцы стихов, созданные изначально в письменной поэзии метрами аруза, распространились и в башкирском фольклоре.

Аруз – метрическая система стихосложения, основанная на определенном чередовании стоп с долгими и краткими слогами. Так как в тюркских языках гласные не различаются по краткости и долготе, то для правильности употребления размеров, стихи скандировались – подчеркивались все метрические долготы и краткости, поэтому стихи, созданные арузом, предполагали напевное воспроизведение – пение или декламирование нараспев («көйләп уҡыу»). Существовали особые правила скандирования – (такти‘), в которых в первую очередь уделялось внимание не на написание слова, а на его произношение [5, с. 38-41].

Всего известны 19 основных метров аруза, в том числе арабских, персидских и тюркских [3, с. 61 ]: тавил, мадид, музари, мунсарих, рамаль, раджаз, хазадж, камил, вафир, басит, мушакил, хафиф, кариб, джадид, сари, муджтас, муктазаб, мутакариб, мутадарик. Из этих метров башкирские авторы начала ХХ века ограничивались всего двумя – хазаджем и рамалем, являющимися самыми популярными метрами аруза в общетюркской поэзии.

Хазадж – первый метр тюркоязычных и ираноязычных арузов, шестой метр арабского аруза [3, с. 83]. В башкирской поэзии употреблялись два размера хазаджа: хазадж-и мусамман-и салим (хазадж восьмистопный полный) и хазадж-и мусаддас-и махзуф (хазадж шестистопный с усеченной последней стопой).

Размер хазадж-и мусамман-и салим образуется повторением 8 одинаковых стоп مفاعيلن – мафа‘илун , в которой первый слог является кратким, следущие за ней три слога – долгие. Полустишие состоит из 16 слогов и строится по формуле مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن – мафа‘илун мафа‘илун мафа‘илун мафа‘илун со схемой (слева направо): – – – | – – – | – – – | – – – . Отметим, также, что в тюркском арузе, в том числе и в башкирском, в отличие от арабского, каждое полустишие бейта (двустишия) имеет всегда одинаковое число слогов, т. е. полустишия являются изосиллабическими.

Среди крупных произведений начала ХХ века, написанных на данный размер, можно отметить поэмы М. Гафури «Адам и Иблис» (1910), состоящей из 216 бейтов, «Исчезнувшее сокровище» (1915) – из 154 бейтов, незавершенную поэму Б. Мирзанова «Посланец» – из 60 бейтов и др. В лирической поэзии этим размером были созданы стихи М. Гафури «Невозможно» (1909), «Красивая дама» (1909), «Проходит моя жизнь» (1910); С. Якшигулова «Венера»; Я. Юмаева «Жизнь» (1910), «На природе» (1912); Б. Мирзанова «Ради тебя» (1914), «История моей души» (1914). Например:

Ҡараңғы төн | үтеп таң ат|мағын хәбәр| вирер чулпан

Ҡаранғыдан| хафаланған| күңелләрне| ачар чулпан [9, с. 6].

Размер хазадж-и мусаддас-и махзуф образуется повторением 6 стоп مفاعيلن – мафа‘илун, в которой первый слог является кратким, остальные три – долгие, последняя третья стопа каждого полустишия имеет усеченную форму مفاعيل – мафа‘ил – т. е. состоит из первого краткого, второго и третьего долгого слогов. В каждом полустишии этого размера имеется по 11 слогов. Парадигмой данного размера является مفاعيلن مفاعيلن فعولن – мафа‘илун мафа‘илун фа‘улун со схемой: – – – | – – – | – – .

В классической поэзии метром хазадж были написаны такие большие поэмы, как «Хосров и Ширин», «Лейла и Меджнун» Низами (XII в.), «Лейла и Меджнун» Физули (XVI в.), «Фархад и Ширин» Навои (XV в.) [7, с. 251], «Хосров и Ширин» Кутба (XIV в.), «Мухаббат-наме» Хорезми (XIV в.), «Зерцало нравственности» [1, с. 79], «Укрепление слабых» С. Аллахъяра [1, с.81 ], «Шахнаме» Шерефи (XV в.) [4, с. 84]. В творчестве башкирских поэтов начала ХХ века этот размер был распространен в лирической поэзии. Таковы стихи М. Гафури «Надежда» (1909), «Разочарование от жизни» (1909), «Каждый любит» (1911); Я. Юмаева «Сын Адама», «Другу», «Шакирд»; Г. Исянбирдина «Жизнь», «Зимняя дорога»; С. Якшигулова «В ответ кураю», «Башкирской девушке». Например:

Сиңә күрсәт|сә донъя яҡ|ты көнләр

Түгел дошман| яҡын дустың| да көнләр [2, с. 39].

Метр рамаль – второй метр тюркского аруза, третий – персидского и восьмой – арабского аруза [3, с. 10]. В башкирской поэзии рамаль употреблялся также в двух разновидностях: рамал-и мусамман-и махзуф (рамаль восьмистопный с усеченной последней стопой) и рамал-и мусаддас-и махзуф (рамаль шестистопный с усеченной последней стопой).

Размер рамал-и мусамман-и махзуф образуется повторением 8 стоп فاعلاتن – фа‘илатун, в которой первый слог является долгим, второй – кратким, следующие два – долгие. Последняя стопа каждого полустишия имеет усеченную форму فاعلن – фа‘илун, т. е. состоит из одного долгого, второго краткого и последнего долгого слога. Каждое полустишие данного размера имеет по 15 слогов. Размер строится по формуле فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن – фа‘илатун фа‘илатун фа‘илатун фа‘илун со схемой: – – – | – – – | – – – | – – .

В тюркоязычной поэзии средних веков размер рамал-и мусамман-и махзуф был использован в некоторых хикматах поэта А. Ясави (XII в.) [1, с. 36], в «Книге Бакыргана» С. Бакыргани (XII в.) [1, с. 42] и др. В начале ХХ века этим размером было написано крупное произведение Ш. Бабича «Книга об истинных избранных людях» (1917), состоящее из 321 бейта, поэма Б. Мирзанова «Чертова свадьба» (1915) – из 150 бейтов и др. В лирической поэзии на этот размер были созданы стихи Ш. Бабича «Взобрался на луну» (1914), «Одна минута» (1914); М. Гафури «Слезы лью» (1909), «Революция» (1909), «Душа» (1909); Г. Исянбирдина «Я и мое окружение» (1912), «Деревенские песни» (1913); Ш. Тулвинского «Младенцу» (1911), «Жизни» (1914); Б. Мирзанова «Праздничное утро» (1914), «Утешение души» (1914); С. Кудаша «В утро свободы» (1917), «Клич» (1917) и др. Например:

Донъяға сал|саң күзең, ил|һам бирер һәр| ҡайсысы

Ай, ҡояш, йол|доз, йәшенләр, | ғәршесе һәм| көрсөсө [6, с. 491].

Размер рамал-и мусаддас-и махзуф образуется повторением 6 стоп فاعلاتن – фа‘илатун, в которой первый слог является долгим, второй – кратким, следующие два – долгие. Последняя стопа в каждом полустишии имеет усеченную форму فاعلن – фа‘илун. Каждое полустишие этого размера состоит из 11 слогов. Размер строится по формуле فاعلاتن فاعلاتن فاعلن – фа‘илатун фа‘илатун фа‘илун со следующей схемой: – – – | – – – | – – .

В средневековой тюркоязычной поэзии этим размером были написаны поэмы неизвестных авторов «Книга об Отсеченной голове» (XIII – XIV в.), «Повествование о Султане Джумджума» (XIV в.), поэма Х. Катиба «Дар мужей», М. Мухамедьяра «Свет сердец» (XVI в.), «Притча об Ибрагиме Адхаме» [1, c. 93] и др. В башкирской поэзии начала ХХ века одним из крупных поэтических произведений, созданной на данный размер была поэма Ш. Бабича «Дьявол» (1916), состоящая из 391 бейта. На этот размер писались и лирические стихотворения, такие как М. Гафури «Спор о религии» (1910), «Утро свободы» (1917), «Дракон» (1917), «Революция»; Я. Юмаева «Вечерний спутник» (1910), «Молодое сердце» (1913); Г. Исянбирдина «Признание своих ошибок», «Моя комната зимой» и др. Например:

Жил өрә, сал|ҡын суға; йәм|сез һауа,

Йәш йөрәк тә| сызлана, хәл|сезләнә [8; с. 4].

На основе статистического исследования, нами были выявлено, что самым распространенным размером в башкирской поэзии начала ХХ века являлся рамал-и мусамман-и махзуф. Например, в журнале «Шура» с 1908 по 1917 годы из всех стихотворений, созданных метрами аруза, размером рамал-и мусамман-и махзуф были написаны 53%, размером хазадж-и мусамман-и салим - 22%, размером хазадж-и мусаддас-и махзуф - 18%, размером рамал-и мусаддас-и махзуф — 7%.
Литература и источники


  1. Булгаков Р. М. Описание восточных рукописей Института истории, языка и литературы. Ч I. Вып. I. Уфа: Гилем, 2002.

  2. Ғафури М. Дустлар // Ғафури М. Тәьҫоратым – Уфа: электро-типография «Каримов, Хусаинов и К», 1910.

  3. Джафар А. Теоретические основы аруза и азербайджанский аруз: автореф. дис. … д-ра филол. наук. Баку: изд-во АН Азербайджанской ССР, 1968.

  4. Исламов Р.Ф. Урта гасыр төрки шигърияте үсешендә Шәрифнең «Шаһнамә»се (Текст һәм чыганаклар. Шигырь төзелеше һәм стиль). Казан: Фикер, 2001.

  5. Табризи В. Трактат о поэтике. М.: Издательство Восточной литературы, 1959.

  6. Ходаяров Ғ. Шағирларға // Шура. 1911. № 16.

  7. Щербак А. М. Грамматика староузбекского языка. М. – Л.: Изд-во АН СССР, 1962.

  8. Юмаев Я. Йәш йөрәк // Жамалетдин Юмаев шиғырларындан. Казань: типо-литография «Умид», 1915.

  9. Яхшығолов С. Чулпан // Яхшығолов С. Башҡорт хәлләре. Стәрлетамаҡ: Типография т-ва «Нур», 1911.


Л.Р.Кирәева

БашДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, Стәрлетамаҡ



ХӘҘЕРГЕ БАШҠОРТ ШИҒРИӘТЕНДӘ ВИЗУАЛЬ ГРАФИКА МӘСЬӘЛӘЛӘРЕ

ХХ быуаттың аҙаҡтарында фәндәрҙең үҙ-ара бәйләнештәре тығыҙайыуы, комплекслы алымдарҙың ҡулланылыуы арҡаһында әҙәбиәт ғилеме hәм лингвистика араһында барлыҡҡа килгән структур поэтика мәсьәләләренә иғтибар көсәйҙе, «текст» терминына ҡыҙыҡһыныу уянды. Поэтик графика мәсьәләләре лә, иң тәү сиратта, текст күренештәре менән бәйле.

Билдәле булыуынса, һәр художестволы әcәрҙең тышҡы материаль кәүҙәләнеше һәм эске эстетик йөкмәткеһе үҙенсәлекле бөтөнлөктө барлыҡҡа килтерә. Уларҙың тышҡы күренешен әҙәбиәт ғилемендә артефакт тип атайҙар [2, 182-се б.]. Артефакт әҙәби текстың йөкмәткеһенә мәғәнәүи һәм эстетик мәғлүмәт өҫтәй: уҡыусының иғтибарын, ҡыҙыҡһыныуын көсәйтә, әҙәби йөкмәткене, яҙыусы әйтергә теләгән фекерҙе аңларға ярҙам итә. Шуға ла тексты филологик анализлау ваҡытында графика, пунктуация, орфография менән бәйле күренештәргә атаманан алып һуңғы тыныш нөктәһенә тиклем мотлаҡ иғтибар итергә кәрәк.

Фән донъяһында поэтик тексты өйрәнеүгә ҡағылышлы хеҙмәттәр бик күп. Улар араһында айырыуса текст структураһы (Ю. Лотман, Н. Кожевников), автор стиле (С. Аверинцев, В. Григорьев), психопоэтика (Л. Выготский, Б. Гаспаров, Е. Эткинд) мәсьәләләренә ҡағылышлы хеҙмәттәр ҡыҙыҡһыныу уята. Ә бына поэтик графика, уның мәғәнәүи-эстетик функциялары, Ю. Казариндың «Поэтик тексты филологик анализлау» китабын иҫәпләмәгәндә, текст теорияһында әлегәсә ентекле өйрәнелмәгән [1, 127-257-се б.б.]. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, текстың художестволылығын билдәләүсе графолексемалар, графостилистик саралар, график комплекстар кеүек поэтик графика күренештәре башҡорт әҙәбиәте ғилемендә лә, лингвостилистикаһында ла тикшерелмәгән өлкәләрҙең береһе булып ҡала.

Текстарҙы визуаль яҡтан биҙәү бөгөн генә барлыҡҡа килгән күренеш түгел. Әүәл яҙма әҙәбиәтте күсереүсе хаттаттар ҡулъяҙма китаптарҙы матурлауға ныҡ иғтибар иткән: төрлө һүрәт-заставкалар, фигуралы яҙыуҙар киң таралған. Бөгөнгө ҡеүәтле технологиялар заманында тексты тышҡы яҡтан биҙәү өсөн мөмкинлектәр бик күп...

График формалар бигерәк тә шиғриәттә үҙ урынын таба. Мәҫәлән, шиғыр юлдарын бағаналап строфаларға бүлеү, баҫҡыслап яҙыу алымы, акрошиғыр (акростих) һ.б.

Әйтәйек, башҡорт шиғриәтендә шиғыр юлдарын бүлгеләп яҙыу Р. Ниғмәти, Ғ. Сәләм поэзияһында йыш осрай.

Бөгөнгө шиғриәттә лә бындай алымдарға иғтибар кәмемәй. Әйтәйек, Ф. Туғыҙбаеваның «Шиғыр – баҫҡыс…» шиғырының тышҡы күренеше баҫҡыс формаһын ала:

Шиғыр – баҫҡыс…

Теҙмә-теҙмә баҫҡыс,

Биләй уйҙы, ала көс-кәрҙе.
Их, белмәйем:

Был баҫҡыстар буйлап

Күтәреләм, әллә төшәмме?

Шул рәүешле шағирә бер нисә һүҙҙән торған ҡыҫҡа ғына шиғыр формаһы ярҙамында ижад, шағир яҙмышы хаҡындағы уйланыуҙарын еткерә.

Ҡайһы бер һүҙҙәргә акцент эшләү маҡсатында уларҙы айырып яҙыу лирик геройҙың эске донъяһын, кисерештәрен аңларға ярҙам итә. Бына Тамара Искәндәриәнең «Ҡәләмемә» шиғырынан өҙөк:

Ғашиҡ булдым. Ә һин сәрхүш,

астың кәнсәләр китабын:

теркәй барҙың

ҡайғы,

шатлыҡ,


һөйөү,

һөйөлөү


хисабын...

Күреүебеҙсә, әҫәрҙең эмоциональ яңғырашы, интонацияһы һүҙҙәрҙе баҫҡыслап яҙыу, пунктуация аша асыла.

Шиғриәттә йыш осраған график формаларҙың береһе акрошиғыр (акростих). Акрошиғыр – шиғыр юлдарындағы беренсе һүҙҙәренең тәүге хәрефтәрен өҫтән аҫҡа уҡығанда йә айырым бер һүҙ, йә һөйләм килеп сығырлыҡ итеп яҙылған әҫәр.

Әгәр әҫәрҙә берәй кешенең исеме йәки фамилияһы ҡулланылһа, бындай шиғырҙарҙы номограмма тип тә атайҙар. Мәҫәлән, Ғ. Әмириҙең «Дуҫлыҡ» тигән шиғырының һәр юлының баш хәрефтәрен юлдан-юлға ҡушып уҡығанда «Мостафа Кәримгә» тигән һүҙҙәр килеп сыға. Номограммалар айырыуса арнауҙар, мәдхиәләр, бағышлауҙар араһында йыш осрай.

Һуңғы йылдарҙа акрошиғырҙарҙың төрлө төрҙәрен айыра башланылар: мезостих (хәрефтәр юлдың башында ғына түгел, төрлөсә килергә мөмкин), шиғыр-лабиринт (хәрефтәр менән йондоҙҙар, өсмөйөштәр һ.б. эшләү), телестих (юлдарҙағы иң аҙаҡҡы хәрефтәр ниндәйҙер һүҙҙе, һүҙбәйләнеште барлыҡҡа килтерергә мөмкин), тавтограмма (шиғырҙағы бар һүҙҙәрҙең дә бер төрлө хәрефтән башланыуы).

Бындай типтағы шиғыр формаларын әҙәбиәт ғилемендә фигуралы шиғыр тип йөрөтәләр. Ғалим Ғ. Хөсәйенов был терминға шундай билдәләмә бирә: «ярым шаярып, ҡыландырып ниндәйҙер фигураға мәҫәлән, йөрәк, ваза, өскил, тирмә һыны рәүешенә текстары оҡшатып төҙөлгән шиғыр юлдары» [3, 437-се бит]. Шуныһын да әйтергә кәрәк: был осраҡта тышҡы форма эске йөкмәтке менән тап килергә тейеш.

Фигуралы шиғырҙар, ғәҙәттә, тар ҡалыптарҙан сығырға ынтылыу, яңылыҡ индерергә тырышыу менән бәйле. Хәҙерге башҡорт шиғриәтендә форма өлкәһендә бигерәк тә шағир Әхмәр Үтәбай эҙләнә.

Ул поэтик графиканың иң ҡатмарлы төрҙәренә – конструктив формаларға мөрәжәғәт итә. Был осраҡта шиғырҙың визуаль формаһы булып строфа тора. Әйтәйек, «Хәнйәр», «Ҡаласыҡ», «Һәпәләк», «Тирмәләр», «Аласыҡ», «Урланған Урал» һ.б. шиғырҙары тематик яҡтан да, семантик һәм функциональ (визуаль) яҡтан да график форма менән гармонияға инә. Мәҫәлән, «Тирмәләр» әҫәрендә шағир мөхәббәт тойғоларын, уйҙар кисерешен 11 тирмә (строфа) эсенә һала:

Һин

тирмәмдең



көмбәҙендә генә

нур булырға миңә яралғанһың

тормошомдо йәмгә күмер өсөн

тирмәм эстәренә таралғанһың

Поэтик текстың фигуралы ҡоролошоноң төрлө алымдарын ҡуллана Ә. Үтәбай: график берәмектәр менән «уйнау» («Ҡаласыҡ»), һүҙҙәрҙе ҡыҫҡартыу («Урланған Урал»), пунктуация алымдарына айырым мәғәнә һалыу («Илаҡ нөктә»), график һүрәттәр, график орнаменттар һ.б.

Шулай итеп, визуаль поэтик графика саралары, тел-телмәр берәмектәре менән бер ҡатарҙан, текстың ҡоролошона мәғәнәүи биҙәктәр өҫтәүе мөмкин. Бындай әҙәби күренештәр поэтик текстың башҡа сәнғәт төрҙәре менән синтетик, хатта синкретик бәйләнештәргә инә алыуы тураһында ла һөйләй. Әйтергә кәрәк: бындай эксперименттар үҙмаҡсат түгел, ә талант күрһәткесе булараҡ йәшәүгә хаҡлылыр, моғайын.


Әҙәбиәт

1. Казарин Ю.В. Филологический анализ поэтического текста: Учебник для вузов. М.: Академический Проект; Екатеринбург: Деловая книга, 2004. 432 с.

2. Хализев В.Е. Теория литературы. М.: Высшая школа, 2002. 437 с.

3. Хөсәйенов F. Башҡорт шиғыры. Шиғриәт һүҙлеге. Өфө: Fилем, 2003. 480 бит.


Ғ.С.Ҡунафин

БашДУ, Өфө



ХХ быуат башы башҡорт әҙәбиәтендә

экспрессионизм күренештәре

Работа выполнена при финансовой поддержке гранта РГНФ в рамках «Особенности развития башкирской литературы XIX – начала ХХ веков» №13 – 14 – 02001

ХХ быуат башы башҡорт әҙәбиәтендә тормоштоң сикле, йәшәүҙең мәғәнәһеҙ булыуы, үлем, йәндең тынысһыҙлығы, ғазапланып болоҡһоуы фәлсәфәһен сағылдырған лирик һәм эпик әҫәрҙәрҙә символдарҙың тулы бер системаһы барлыҡҡа килә. Йәшәйеш мәғәнәһендә дингеҙ, киң ялан (болон), баҡса, кеше тормошон һәм ғүмерен белдереүсе ел, ағым һыу, шишмә, күл, яҙмышты аңлатыусы көн, төн, ҡыш, яҙ, көҙ, болот, томан, ҡараңғылыҡ, йондоҙ, ай, ҡояш образдары әҫәрҙәрҙән әҫәрҙәргә күсеп, ҡабатланып йөрөй. Шуға ла беҙ уларҙы теге йәки был ижад емешендә осраған аллегорик образдар итеп түгел, бәлки йәшәйешкә, тормошҡа аныҡ баһа биреү нөктәһенә, фәлсәфәүи фекер белдереү сығанағына әүерелгән символдар итеп ҡарайбыҙ. Уларҙың төп фәлсәфәүи асылы шуға ҡайтып ҡала: донъяла бөтәһе лә ваҡытлы, йәшәү менән үлем араһы бик шартлы, барыһы ла үтә – бала саҡ та, йәшлек тә, ғүмер ҙә, мөхәббәт тә, уй-хыялдар ҙа, ышаныс-өмөттәр ҙә... Айырма бары шунда ғына: ошо төп фәлсәфәне һәр әҙип үҙенсә интерпретацияларға, төрлө юҫыҡта асып бирергә һәм яҡтыртырға тырыша. Мәҫәлән, Я.Юмаев үҙенең “Хәят”, “Күҙемә”, “Күңел”, “Сәждә”, “Әсәйем ҡәбере янында” һәм башҡа шиғырҙарында йәшәйештең камил булмауы, йәшәүҙең мәғәнәһеҙлеге, кешенең яңғыҙлығы, сикһеҙ ғәләм, алла һәм билдәһеҙлек алдындағы көсһөҙлөгө хаҡында фекер йөрөтә, тормош ул яфа, хәсрәт ояһы тигән идеяны алға һөрә.

Яфа сиктем хәяттан (тормоштан) хәд-хисапһыҙ,

Үтә көндәр иҫеп елдәй иҫәпһеҙ.

Күңел ҡайта мәшәҡәтле хәяттан,

Уҡыйым ҡөрән тотоп дәртле аяттан.

Ҡул һелтәйем хәятҡа файҙа юҡ тип,

Тимен шунда: “Үлем кил бында зинһар!

Миңә бер шәфҡәтеңде ҡылғыл изһар (күрһәт),

Мине ҡотҡар был тулҡынлы хәяттан,



Иҫерҙем инде, ҡыу һин был ҡабаҡтан!” (курсив беҙҙеке – Ғ.Ҡ.), – тип яҙа шағир “Хәят” (1910) тигән әҫәрендә. Был инде аҡыл көсөнә, рационализмға шикләнеп ҡарауҙан тыуған фәлсәфә. Ә шикләнеү кешене сараһыҙлыҡҡа, һыҙланыуға, ғазапланыуға, фәнни термин менән әйткәндә, экзистенциализмға (латинсанан – йәшәү, тереклек итеү), яңғыҙ кеше трагедияһына килтерә, тормоштоң “болондарын”а, “бағ-бостанына... илтифат итмәҫ” (“Күңел”), “хоҙайҙың... йондоҙҙары”нан арыны күрмәҫ, “күккә ҡарап доға ҡылыу”ҙан башҡаны белмәҫ япа-яңғыҙ затҡа әүерелдерә (“Сәждә”). Үрҙә миҫал итеп килтерелгән, исемендә үк сер йомған әҫәрендә шағир кешене шул тиклем ауырлыҡтар менән һынаған, уны хатта үҙенән баш тартырға, үлем юлын һайларға мәжбүр иткән тормош яфа-михнәт, хәсрәт, һыҙланыу-ғазапланыу ояһы тигән идеяны уҡыусыға еткерә. Я.Юмаевтың лирик геройы, яфа-михнәт, хәсрәт ояһы булған тормоштан бөтөнләй ваз кисеп, хоҙайҙың “ишек төбөндә” үк тубыҡланыуға, дини тойғоларҙы ҡабартып ебәреп, шуларҙан үҙенең китек күңеленә йыуаныс эҙләүгә, бының менән генә сикләнмәйенсә, һыҡтап-ялбарып үлем көтөүгә, ҡәбер тынлығын идеаллаштырыуға тиклем үк барып етә. Уның “Сәждә” (1911) исемле элегик шиғырының лирик геройы хатта “ел дә иҫмәгән” яҙғы төндә “алҡышланып, күккә ҡарап” бына ниндәйерәк “доға ҡыла”:

“Эй хоҙайым файҙаһыҙ хилҡат (яратылыш) итмәнең ер, күк йөҙөн,

Паклармын затыңды хаҡ, ҡотҡар ғазабыңдан үҙең!

Эй хоҙайым, күр бәне, ҡуйҙым башым ергә бына,

Күҙҙәремдән йәш түгеп, сәждә итәм дәргәһеңә (ишек төбөңә, тупһаңа)”.

Ғөмүмән, йәшәйештең мәғәнәһеҙлеге, кешенең яуызлыҡ һәм көсһөҙлөгө хаҡындағы фекерҙәр ХХ быуат башы башҡорт әҙәбиәтендә бер бөтөн идея-эстетик күренеште, әҙәби-ижади хәрәкәтте хасил итеүгә дәғүә итә башлай. Өмөттөң өҙөлөүе, үлем, гонаһ, яза, хәҡиҡәт кеүек төшөнсәләр хаҡында уйланыуҙар һәм бәхәстәр экзистенциализм фәлсәфәһен, йәғни сараһыҙлыҡ, һыҙланыу, ғазапланыу фәлсәфәһен үҙәккә ҡуйған әҫәрҙәрҙең шаҡтай күп ижад ителеүенә килтерә. Ысынбарлыҡты, йәшәйеште абстракт-трагик ҡабул итеүгә нигеҙләнгән был фәлсәфә Я. Юмаевтың ижад емештәре менән бер рәттән Б. Мирзановтың (“Күңел тарихы”, “Күмелгән теләк”, “Хуш” һ.б.), М. Ғафуриҙың (“Йәш түгәм”, “Донъянан биҙеү”, “Ҡояш байығанда”, “Ел”, “Болғар ҡыҙы Айһылыу” һ.б.), Д. Юлтыйҙың (“Томанлы көндәр”, “Өмөтһөҙ минуттар”, “Юҡ-бар менән”, “Һүнделәр”, “Ғүмер еле”, “Елдәр” һ.б.), Ә. Танғатаровтың (“Әсәйемә”, “Тауҙарға ҡарағанда”, “Ни ул?..”, “Хоҙаяр хан баҡсаһындағы хыялым” һ.б.) һәм башҡа әҙиптәрҙең шиғырҙарында һәм сәсмә әҫәрҙәрендә сағылыш таба.

Бына, мәҫәлән, Ә. Танғатаровтың “Әсәйемә” (1910) нәҫере. Унда автор, символдар ҡулланып – донъяны – алдаҡсы ҡарсыҡ, заман-ваҡытты – томан, тормошто – диңгеҙ, кешене – шул диңгеҙҙәге яңғыҙ кәмә менән сағыштырып, йәшәйешкә экзистенциаль баһа бирә: йөрәкте яралаусы, ҡайғы-хәсрәттәре менән шул йәрәхәткә тоҙ һалыусы ғына ул был тормош-йәшәйеш тигәнең. Уның ҡосағында герой үҙен япа-яңғыҙ хис итә: “Тик бер үҙем, иптәш юҡ, киң тулҡынлы диңгеҙҙә бәләкәй, бик иҫке... кәмәлә йөҙәм, унан да тулҡын һуға, бынан да тулҡын һуға, ауырлыҡ, мәшәҡәт, һәләкәт өҫтөмдән китмәйҙәр... Уй тәрән, уй миңә диңгеҙҙән мәьюс итеп (өмөт өҙөп), был юлы тулҡынға атылып үлергә ҡуша”. Әҫәрҙә ғүмер ағышын аңлатҡан исмволик ел образы кеше тормошонда осрарға мөмкин булған ҡара көс итеп бирелә. Ул, “һыҙғырып-һыҙғырып”, геройға ошондай ҡурҡыныстарҙы һөйләй: “Әй инсан (кеше) уғлы! Ни өсөн был ярыҡ кәмәң илә был ҡурҡыныслы диңгеҙгә төштөң, был хәят (тормош, йәшәйеш) диңгеҙенең уҫал икәнлегене белмәнеңме ни? Уның нисәшәр кәмәләрҙе бик тиҙ ҡағып ташлағаныны ишетмәнеңме ни? Ул диңгеҙҙә инсандарҙың бик күбеһе әрәм вә харап булғанлығыны был йәшкә ҡәҙәр күрмәнеңме ни? Кит, хәҙер кит... Бында аҙашып йөрөмә! Йәнеңде ғазраилға бир, тиҙ донъяны ташла!”

Нәҫерҙә йәшәү өмөттән үлемгә, “диңгеҙҙән (йәғни тормоштан. – Ғ.Ҡ.)... ҡараңғы ҡәбер”гә тиклем ара, өмөткә алданып, үлемгә ирешә алмай ғазапланыу итеп күрһәтелә: “Тик шул өмөт бәне (мине) маташтыра, тырыштыра, тырмаштыра! Әсәм тыуҙырған, был диңгеҙгә ташлаған өмөт ағарып-болғарып бәне алдаған...” Әсәһенә өндәшеүсе герой уны үҙен яҡты донъя тыуҙырыуҙа һәм йәшәйештең асылын аңлатмауҙа ғәйепләй: “Ни өсөн бәне был диңгеҙгә яңғыҙ ташланың, ни өсөн бәнә бындағы ҡурҡыныстарыңды аңлатманың? Ни өсөн... ни өсөн?

Әсәйем, әсәкәйем, ни өсөн бәне туғҙырҙың, ни өсөн был яңғыҙлыҡҡа ташланың?..” Әҫәр үлем теләү нөктәһендә тамамлана: “Аһ, раббым! Аһ, раббым! Алсы, ал йәнемде, ал... Был киң донъянан ал да ҡараңғы, тар ҡәбергә һал!..” Йәшәүҙең “ауырлыҡ, мәшәҡәт”тәренән ҡотолоу юлын бары тик үлемдә күргән герой “алда... саҡ-саҡ күҙгә салынған,.. аҡ нәмә болғаған... саҡырған” өмөт менән ҡайғы-хәсрәт, аһ-зар донъяһын ҡалдырып китергә өндәгән “ел” араһында бер сиктән икенсе сиккә ташланған, болоҡһоған кеше булараҡ күҙ алдына баҫа. Ул һис кенә лә барыһына риза булып, шыңшып-ыңғырашып йәшәүсе итеп түгел, бәлки, тормош “ҡурҡыныстары”на ҡаршы сығыусы, үҙенсә протест белдереүсе бунтарь кеүек ҡабул ителә. Тикмәгә генә әҫәр уның “бән генә тыныслана алмайым” тигән һүҙҙәре менән тамамланмай.

Әҫәрҙә эпитеттарҙың, күп нөктәләрҙең, риторик һорау һәм өндәүҙәрҙең күплеге, әйтеп бөтөнмәгәнлек һәм икеләнеү уҡыусы менән әңгәмә ҡороу, бергә уйланыу тәьҫире тыуҙыра.

Әҙәбиәт майҙанына мәғрифәтселек һәм революцион-демократик идеяларға ҙур өмөттәр бағлап, матур хыялдарға бирелеп, илһамланып килгән шағирҙар ижадында ла ҡара реакциянан һуңғы йылдарҙа, империалистик һуғыш осоронда йәшәүҙең мәғәнәһеҙлеге, кешенең яңғыҙлығы һәм көсһөҙлөгө хаҡында экзистенциалистик уй-тойғолар, һыҙланыу, ғазапланыу мотивтары шаҡтай урын ала. Бына бер нисә миҫал:

Бөттө хис, үлде, күмелде, ҡалманы дәрт ялҡыны,

Һүнде, һуҡты йәш йөрәкте әсе елдең һалҡыны.

(Ғ. Иҫәнбирҙин “Ҡайҙа ул”)

Әйләнәмде ҡаплап алған

Ҡурҡыныслы ҡара томан,

Был ҡурҡыныслы томандан

Ала алмайым башты һаман...


Истиҡбалым (киләсәгем) ҡараңғы төн,

Күрә алмам, тим, нурлы аҡ көн,

Әсе хәсрәт көйөн көйләп,

Һыҙыла күңелем көндөҙ вә төн.

(Д. Юлтый “Томанлы көндәр”).

Йөҙәбеҙ шаулаған тау-тау кеүек тулҡынлы диңгеҙҙә,

Барабыҙ ҙур караптарҙың араһынан шулай беҙ ҙә.
Үтә һәр бер минут ҡурҡыу менән өмөт араһында,

Ел иҫһә ҡайһы яҡтан, был караптар ҙа бара шунда...

Хәүеф ҙур!.. Ҡурҡыныс арта!.. Үлем алға килеп баҫҡан...

Ирек юҡ, нәҡ уйынсыҡ төҫлө яҙмыш уйната беҙҙе.

Яғабыҙҙан тотоп бер тарта, бер ситкә ата беҙҙе...

(М. Ғафури “Яҙмыш”)

Мөхитем зиндан,

Йондоҙом һүнгән.

Тик ҡалын золмәт (ҡараңғылыҡ)

Аҫтына күмгән.
Әйләнәм пислек (бысраҡлыҡ)

Һулған гөлдәрем

Көнөм ҡояшһыҙ,

Айһыҙ төндәрем (курсивтар беҙҙеке. – Ғ.Ҡ.)

(С. Ҡудаш “Мөхитем”)

Бынан инде ысынбарлыҡ законсылыҡтарын, ижтимағи идеалдарҙы инҡар итеүгә, донъяның бар нәмәһен сүпкә сығарып, ысын йәшәүҙе теге донъяла ғына күреүгә, үлемде йырлауға, михнәт-яфалар тотҡонлығынан ҡотолоу сараһы, мәңгелек бәхет сығанағы итеп ҡарауға ла йыраҡ ҡалмай:

Уйымдың көйҙөрөп гөл-сәскәһен һүнгән зәғиф күкрәк;

Серерһең – тик торор донъя йөҙөндә аһтарың күкрәп!

Китәм шунда: ғүмерлек ҡайҙа тәхетем – мәңгелек бәхетем!

Рәхәт-меҫкен!.. Тыныс-меҫкен!.. Теләймен күптән, көтә ләхетем!

(Б. Мирзанов “Күмелгән теләк”)

Күренә ки, үрҙә килтерелгән миҫалдар романтизм күренештәре генә түгел инде. Уларҙағы һәр образ-деталь ниндәйҙер мистик йүнәлешле экзистенциализм фәлсәфәһен сағылдырған символ булып тора. Быға миҫалдарҙы тағы ла килтерергә булыр ине. Әммә шул тиклемгеһе лә башҡорт әҙәбиәтендә модернизмдың да төрлө ағымдары ҡанат йәйә барғанлығын күрһәтә.

Белгестәр фекеренсә, ошондай экзистенциализм фәлсәфәһе, донъя сәнғәте һәм әҙәбиәтендә ХIХ быуат аҙағында символизм һәм импрессионизм менән үрелеп, йәшәйеште осраҡлы күренеш, “уға ташлап ҡуйылған” кешене сараһыҙҙан тыуғандан алып үлгәнсә яңғыҙлыҡта ғазап сигеүсе, бер сиктән икенсеһенә ташланыусы, тормошто башлыса һыҙланыу сығанағы итеп һүрәтләүсе экспрессионизм ағымының формалашыуына килтерә [1].

Бында шуны билдәләп үтеү урынлы булыр: башҡорт әҙәбиәтендә экзистенциаль фекерҙәрҙе сағылдырған әҫәрҙәр ХХ быуат башында ярайһы ижад ителһә лә, экспрессионизм был осорҙа уның төп үҫеш үҙенсәлектәрен билдәләшер тулы ҡанлы әҙәби-ижади ағымға әүерелде, тип әйтеү дөрөҫ үк булмаҫ ине. Башҡорт әҙәби мөхитендә ул әле бер бөтөн идея-эстетик күренеш булып ойошоуға дәғүә итә, алда әйткәнебеҙсә, “ҡанат йәйә” генә башлай.

Әйтергә кәрәк, ХХ быуат башының унынсы йылдарында башҡорт әҙәбиәтендә күҙәтелгән ошо тенденцияны беҙҙә “реакцион романтизмдың үҫешенә ерлек булып тора” тип ҡарау һәм романтизмдың был йүнәлешенең идея йөкмәткеһе менән “мистик пессимизм,.. донъянан туйыу, үлемде данлау” мотивтары менән һуғарылған “декадентлыҡҡа (француз теленән тәржемә иткәндә, “төшөнкөлөк”, “тарҡалыш”, “түбән төшөү”) тигәнде аңлата. – Ғ.Ҡ.) бик яҡын” булыуын билдәләп үтеү осраҡтары булды [2].

Бында күпмелер кимәлдә дөрөҫ һиҙемләү бар. Күпмелер кимәлдә тибеҙ, сөнки бында декадентлыҡтың бер ниндәй ҙә әҙәби-ижади ағым-йүнәлеш түгеллеге, ә XIX – XX быуат баштарындағы рухи-мәҙәни тормоштағы өмөтһөҙлөк, тормошто ҡабул итмәү, күңел төшөнкөлөгө һәм индивидуализм менән билдәләнгән кризис күренештәренең дөйөм атамаһы булыуын күҙ уңынан ысҡындырырға ярамай.

Йәнә шуны ла билдәләмәй булмай: декадентлыҡҡа хас һыҙаттарҙың төп асылы кешенең уй-хыялдарын, алға ынтылыштарын тасуирлауға, кешене идеаллаштырып, күпертеп һынландырыуға ҡайтып ҡалған романтизмдың дөйөм идея йөкмәткеһен билдәләшеүе бик самалы. Декадентлыҡ фекер-ҡараштары романтизмдың бары тормоштоң аяуһыҙ ҡырыҫ һәм әсе күренештәренән ситкә китеп, уларҙы бөтөнләй инҡар итеп, абстракт хыял донъяһына батыу, үткәнде идеаллаштырыу тенденцияһы көслө булған реакцион йүнәлешен күпмелер кимәлдә “туҡландырҙы”. Ә бына декадентлыҡ уй-фекерҙәр һәм тойғолар донъяһындағы күп мотивтарҙың модернистик әҙәби-ижади ағымдарҙың, бигерәк тә экспрессионизмдың байлығын тәшкил итеүе инде бәхәсһеҙ күренеш.


Каталог: files
files -> Урок литературы в 7 классе «Калейдоскоп произведений А. С. Пушкина»
files -> Краткая биография Пушкина
files -> Рабочая программа педагога куликовой Ларисы Анатольевны, учитель по литературе в 7 классе Рассмотрено на заседании
files -> Планы семинарских занятий для студентов исторических специальностей Челябинск 2015 ббк т3(2)41. я7 В676
files -> Коровина В. Я., Збарский И. С., Коровин В. И.: Литература: 9кл. Метод советы
files -> Обзор электронных образовательных ресурсов
files -> Внеклассное мероприятие Иван Константинович Айвазовский – выдающийся художник – маринист Цель
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   35

  • С.А.Искандарова
  • Литература и источники
  • Л.Р.Кирәева
  • Ғ.С.Ҡунафин