Первая страница
Наша команда
Контакты
О нас

    Главная страница


Ахнаф харисов




страница33/35
Дата12.01.2017
Размер6.76 Mb.
ТипСборник
1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   35

Литература

1. Инан А. Шаманизм тарихта һәм бөгөн. Төрөк теленән Д.Ж. Вәлиев, Р.Ә. Ғиләжетдинов тәржемәһендә. Өфө, 1998. 223 б.

2. Там же. С. 167.

3. Kaşgarli Mahmud. Divanu Lugati't – Tùrk//Seҫkin Erdi, Serap Tugba Yurteser. J. 2005. s. 673.

4. Инан А. Указ. Раб. С. 170-172.

5. Там же. С. 171.

6. Полевые материалы автора 1989 г. из д. Бриштамаково Белорецкого р-на РБ.

7. Хисамитдинова Ф.Г. Словарь башкирской мифологии. Вып. 2. Уфа, 2012. С. 63.

8. Там же. С. 62.

9. Полевые материалы автора 1989 г. из д. Бриштамаково Белорецкого р-на РБ.

10. Указанные полевые материалы автора за 1989 г. и устное сообщение д.ф.н. Р.А.Султангареевой, члена фольклорной экспедиции ИИЯЛ УНЦ РАН 2011 г.

11. Ильгамов С.М., информатор из поселка Инзер Белорецкого р-на.

12. Полевые материалы автора 1989 г. из д.д. Бриштамаково и Бришево Белорецкого р-на РБ.

13. Мөхәмәтйәнов С. Йәй ташы // Йәшлек, 1993 й. 9 сентябрь.

14. Полевые материалы автора 1990 г. из Хайбуллинского р-на РБ.

15. Мөхәмәтйәнов С. Указ.статья из г. «Йәшлек» за 1993 г.

16. Полевые материалы автора 1987 г. из Белорецкого р-на РБ.

17. Радлов В.В. Из Сибири : Страницы дневника. М., 1989.


З.Г. Ураксин

Абдулкадыр Инан (ФатхелкадИр Сулейман)

Традиции и научные идеи ученых из башкир Мухаметсалима Уметбаева, Мирсалиха Бикчурина и других, живших и творивших во второй половине XIX в., продолжили ставшие известными впоследствии яркие представители башкирского народа Ахметзаки Валиди Тоган, Абдулкадир Инан, Мухаметхан Кулаев, Галимзян Таган, Ризаэтдин Фахретдин и др. По разным причинам многие из них вынуждены были жить в разных странах, писали и публиковались на разных языках. Жил и писал свои труды в Венгрии Галимзян Таган. В Турции обосновались два лидера башкирского национального движения 20-х годов нашего столетия, два близких друга – профессора истории и филологии Ахметзаки Валиди Тоган и Фатхелкадир Сулейман (Абдулкадир Инан – имя, принятое им в Турции). До последнего времени эти имена были запретными на их родине – в Башкортостане: на их работы нельзя было ссылаться в научных публикациях, изучать и печатать их произведения было невозможно и опасно. Кто отваживался на это, получал ярлык националиста. Их имена на долгие времена были заклеймены страшным для того времени политическим обвинением – «буржуазные националисты». Между тем их труды печатались и перепечатывались не только в Турции, но и в Гер мании, Франции, США и других странах.

Легализация историка Ахметзаки Валиди Тогана впервые произошла в Башкортостане в 1990 году, когда его столетие было широко отмечено проведением в Уфе международной научной конференции.[1]

На этой конференции присутствовали его дочь и сын, профессора Исенбике ханым и Субидей бей. Имя же этнографа, языковеда и фольклориста Абдулкадира Инана и его труды до сих пор остаются малоизвестными в России и в Башкортостане, они почти не печатались на башкирском и русском языках.

Жизнь и научную деятельность Абдулкадира Инана в Турецкой Республике знают хорошо: широко было отмечено 100-летие со дня его рождения, дважды, в 1968 и 1987 гг., издавалось собрание его сочинений в двух томах [2].

Абдулкадир Инан (имя в детстве Фатхелкадыр) родился 29 ноября 1889 г. в д. Шигаево (ныне Кунашакский район Челябинской области) в семье служителя мусульманской религии имама Мустафы. Начальное образование получил в русско- башкирской школе в своей родной деревне, затем учился в но- вометодных медресе г. Челябинска, завершил свое образование в известном медресе «Расулия» (г. Троицк Челябинской области); наряду с общими предметами изучал и русский язык, овладел рядом восточных языков – арабским, персидским, турецким.

Его первая научно-публицистическая статья появилась в издаваемой в Оренбурге газете «Вакыт» в 1908 году. В ней ставилась одна из самых актуальных для башкир того времени проблем – проблема земли. Башкиры уже почти потеряли свои вотчинные права на землю, и это было лишь поветрием революционных событий 1905-1907 гг., попыткой предотвратить дальнейшую продажу земли. Позднее Абдулкадир Инан стал писать этнографические статьи о башкирах, казахах и других тюркских народах и публиковал их в популярных в те времена журналах и газетах. Он пробовал свое перо и в художественном творчестве, оставил интересное и своеобразное наследие [3]. Активно сотрудничал с газетой «Вакыт» («Время»), журналами «Шура» («Совет») и «Мугаллим» («Учитель»), позднее – с газетами «Салават» и «Башкорт». Его первое опубликованное произведение называлось «Тоска башкира». Оно пронизано мотивами тоски по славному прошлому родного народа, его вольной кочевой жизни и резкой критикой своих современников, утративших многие доблестные качества предков. Эти мотивы занимают центральное место и в стихотворении «Тоскуя по кочевью», миниатюрном рассказе «На башкирском кочевье», рассказах «Мор», «Тимербай-кураист» и «Беглец». При изображении кочевого быта башкир писатель широко пользуется фольклорными и этнографическими источниками, приводит много пословиц, поговорок и отрывков из старинных народных песен. Рассказ Ф. Сулейманова «За родину» изображает события башкирского народного восстания 1773-1775 годов. Примечательно то, что основным героем в рассказе изображен аксакал из катайского племени, отказавшийся от сотрудничества с восставшими.

Произведение «Вот тебе последние дни Помпеи!» построено на поучительных ситуациях и остром сарказме, его можно назвать одним из лучших юмористических рассказов начала XX века. В годы революции и гражданской войны он написал исторические драмы «Салават батыр» и «Акшан батыр», которые в течение ряда лет не сходили со сцен театров и завоевали большую популярность у зрителей. К сожалению, их оригинальные тексты не сохранились до наших дней. Рукопись драмы «Акшан батыр» до сих пор не найдена, а «Салават батыр» – первая драма, посвященная Салавату Юлаеву, написана в соавторстве с Сагитом Мирасовым и издана отдельной книгой в 1924 г. В 1918 г. отдельной книгой был издан и его рассказ «Мор».

Как заявили его коллеги и наследники, после эмиграции в Турцию он, к сожалению, не продолжил свое литературное творчество.

Наукой А. Инан начал заниматься еще будучи студентом медресе «Расулия». В этом деле на него большое влияние оказал известный башкирский просветитель Абдрахман Расули, который сумел направить его интересы на устное народное творчество. Об этом вспоминал позже и сам Абдулкадыр Инан.

Во время летних каникул он выезжал в аулы и собрал значительное количество дастанов, героических сказаний (кубаиров), легенд и песен. Часть из них успел опубликовать в журнале «Шура».

В 1914 году Абдулкадир знакомится со своим будущим другом и единомышленником, известным уже к тому времени историком Ахметзаки Валиди [4]. По его совету в том же году он выезжает на Алтай, а также в казахские степи и узбекские кишлаки для сбора этнографических, фольклорных материалов. В эту поездку записывает один из вариантов знаменитого киргизского эпоса «Манас», собирает интересные сведения о шаманизме у алтайцев, о древних обычаях тюрков и начинает свои первые научные исследования. В будущем именно это направление стало его основным научным занятием.

Очевидно, не без влияния А.З. Валиди Инан втягивается в башкирское национальное движение, становится одним из его лидеров, о чём он подробно рассказывает в своих воспоминаниях, вышедших в свет в Турции после его кончины. В переводе А.М.Юлдашбаева на башкирский язык они опубликованы в журнале «Агидель» [5]. В 1918 году он выпускает несколько номеров газеты «Башкорт» («Башкир»), назначается ее редактором, в 1919 году работает в качестве члена министерства образования правительства Башкирской Республики. В этот сложнейший период по поручению З.Валиди посещает библиотеки Петрограда и привозит большой комплект научной литературы по тюркологии. По всей вероятности, лидеры башкирского движения не оставляли мечты серьезно заниматься научными изысканиями.

Башкирское национальное движение не было поддержано ни белыми, ни красными, которым одинаково чужды были интересы и права малочисленных народов. А. Валиди, А.Инан и многие другие лидеры не поверили в обещанную большевиками автономию башкир, покинули родину и еще 3 года продолжали свою деятельность в Средней Азии и Казахстане.

В 1920 году А. Инан прибывает в Ташкент и начинает учительствовать в казахских и киргизских школах, одновременно под псевдонимом Абдулкадир Йылкыбай стал публиковать в газете «Акьюл» («Светлый путь») статьи по этнографии, истории и фольклору тюркских народов.

Однако басмаческое движение, к которому примкнули соратники А.Валиди, тоже было обречено на поражение, и в 1923 году два друга, два будущих ученых с мировым именем – башкиры Ахметзаки Валиди и Абдулкадир Инан навсегда покинули родину. Почти три года они скитались по Афганистану, Ирану, Индии, объехали многие страны и города Европы, испытав без права гражданства муки и страдания беженцев, и только в июле 1925 года оказались в Стамбуле, где нашли пристанище многие офицеры и солдаты белой армии.

В том же году А. Инана принимает на работу ассистентом директор института тюркологии Фуад Кепрюлю[6]. Он начинает активно собирать фольклорные материалы, месяцами проживая в турецких селениях в горах Анатолии, посещает такие провинции, как Ерзинжан, Хасанкала, Газиан, Эрзерум и др.

А. Инан начинает публиковать свои научные статьи под псевдонимами Туркистанлы, Туркмен, Идель углы в журналах «Туркиат», «Новый Туркестан», «Новая Кавказия» и в других изданиях. Собранные им в Анатолии образцы турецкого фольклора в 1930 г. выходят отдельной книгой под названием «Доклад из первой научной поездки».

В 1933 г. его приглашают на работу в Общество по изучению турецкого языка («Турк дил курумы») в Анкару. Здесь он попадает в круги, близкие к президенту Турецкой Республики Кемалю Ататюрку [7], под покровительством которого принимается на работу на факультет языка, географии и истории Анкарского университета и в последующем получает звание профессора. Здесь же начинает давать уроки алтайского, тувинского, хакасского, якутского и других языков, которыми он хорошо владел, и продолжает научные исследования.

Улучшение служебного, материального положения и признание научной общественностью его трудов позволили ученому еще больше активизировать научную деятельность. За последующие 10 лет ему удалось написать и опубликовать более 100 научных трудов, охватывающих различные стороны фольклора, древних верований, художественных произведений, музыки, языка многих тюркских народов. Он писал обзоры и рецензии на труды русских, турецких ученых, давал описание письменных памятников. Наиболее крупными были его публикации по эпосам тюркских народов «Манас», «Деде Коркут» и др. Им написаны также для разных изданий энциклопедические статьи о тюркских племенах.

Именно в этот период определился интерес А. Инана к доисламским верованиям тюркских и монгольских народов, в частности к пережиткам шаманизма. Он остался верным и башкирской тематике: опубликовал статьи «История борьбы башкир против России» (1933), «Башкирская свадьба» (1943), «Башкирско-русская война» (1943).

Однако столь успешно проводимые исследования и преподавательская деятельность внезапно были прерваны в конце 1944 года. Когда стало очевидным поражение, фашистской Германии, правящие круги Турции начали менять свои политические позиции и преследовать участников национальных движений, националистов, идеологов общетюркского единства (туранистов). Ахметзаки Валиди был арестован и посажен в тюрму на 10 лет, его сторонники тоже получили разные сроки тюремного заключения. Абдулкадыр Инан был лишен права преподавать в университете, звания профессора, возможностей заниматься наукой. Исследователь его научного наследия профессор Хикмет Танйу с большим сожалением и горечью пишет об этих действиях тогдашних турецких властей и коллег-ученых, которые способствовали и потворствали таким акциям [8].

Разбирательство по политическому обвинению сторонников З. Валиди продолжалось около года, в конце концов они были освобождены из-под стражи, но полной реабилитации не получили. Известный ученый А. Инан, лишенный званий и должности, был вынужден преподавать в обыкновенной школе вплоть до 1955 г., когда ему уже было 65 лет. Несмотря на трудное материальное положение и моральное состояние, А. Инан продолжал свои научные изыскания и публикации в журналах и сборниках.

Но судьба вновь улыбнулась Абдулкадиру Инану: его приглашают на научно-исследовательскую работу сначала в Турецкое языковедческое общество (Турк дил курумы), затем, в 1961 г. – в консультативный комитет министерства по делам религии, а в 1964 году – в Институт турецкой культуры. Ученому вновь открылась возможность заниматься любимым делом и печататься в центральных изданиях. Здесь он проработал до 1971 г., когда окончательного ушёл на пенсию.

В общей сложности научной деятельностью он занимался около 60 лет, одновременно будучи преподавателем школ, журналистом и профессором университета. За это время опубликовал 350 научных трудов по этнографии, фольклору, литературе и языку тюркских народов. Его монография о шаманизме у древних и современных тюрков издавалась в Турции дважды (в 1954 и 1972 гг.). Эта работа и многие другие публикации показывают, что А. Инану были доступны источники на западноевропейских и восточных языках, он владел в совершенстве различными тюркскими языками – алтайским, хакасским, башкирским, татарским, киргизским, турецким и др. Среди его публикаций имеются оригинальные записи киргизского эпоса «Манас», турецкого варианта дастана о Деде-Коркуте, образцы фольклора сибирских тюрков, история чагатайской литературы и многое другое.

Очень широк был диапазон его научных интересов, который характеризуется не только собственными исследованиями, но и многочисленными рецензиями на научные публикации по истории, этнографии, языку, литературе ученых Турции, Азербайджана, России и других стран.

В своих трудах ученый широко использовал материалы родного для него башкирского языка и фольклора, написал специальные исследования по этнографии и истории башкир, в частности «Остатки шаманизма у башкир», «Из истории борьбы башкир с Россией», «О названии горы Балкан» и др.

Соотечественники, безусловно, были обделены тем, что в свое время не имели доступа к научным исследованиям своего земляка, ученого с мировым именем Абдулкадыра Инана: они не издавались ни на русском, ни на башкирском языке, и, как уже было сказано, их нельзя было использовать даже в научных публикациях. Предстоит большая работа по переводу с турецкого на родной язык его многочисленных статей, монографий, воспоминаний. Часть из них, представляющая научный интерес для отечественной тюркологии, целесообразно издать и на русском языке.

Научный архив А. Инана в настоящее время находится у ученика Ахметзаки Валиди, профессора Эгейского университета, ученого-историка Тунжера Байкары (г. Измир), написавшего о нем великолепную книгу.[9]

Примечания


  1. Материалы конференции опубликованы в сб.: Востоковедение в Башкортостане: история, культура, ч. I-IV. Уфа, 1992.

  2. Abdulkadir Inan. Makaleler ve İncelemeler. 2. Baski. 1 cilt. Ankara, 1987; II cilt. Ankara, 1991.

  3. Сборник его литературных произведений впервые подготовлен литературоведом Института истории, языка и литературы УНЦ РАН М.X. Надергуловым в объеме 3 а.л. и представлен в республиканское издательство «Китап» (Уфа). Приносим нашу благодарность составителю сборника за предоставленную мне записку с обзором литературного творчества А. Инана. (Автор).

  4. Первый серьезный научный труд 3. Валиди «История тюрков и казанских татар» вышел в свет еще в 1912 г. в Казани.

  5. Ағиҙел. 1994. № 1. С 84-106; № 2. С. 142-149.

  6. Фуад Кепрюлю (1890-1966)- крупный турецкий ученый, литературовед, историк и политический деятель, профессор. В 1925 г. он был избран почетным членом АН СССР.

  7. Мустафа Кемаль Ататюрк (1881-1938) - первый президент Турецкой Республики, много сделавший для создания и укрепления Турецкой Республики, проводивший в Турции демократические реформы.

  8. Х.Танйу. Профессор Абдулкадыр Инан // Ағиҙел, 1994. № 1. С.156-157. Перевод с турецкого А. М. Юлдашбаева.

  9. Tuncer Baykara. Zeki Velidi Togan. Turk büyükleri dezisi: 110. Ankara, 1989.

(Судьба и наследие башкирских ученых-эмигрантов / Д.Ж.Валеев, А.Мадьяри, З.Г.Ураксин, А.М.Юлдашбаев. Уфа, 1995. С.109-118)
Проф. Хикмәт ТАНЙУ

ПРОФЕССОР ӘБДЕЛҠАДИР ИНАН1

Этнография, төрөк фольклоры, төрөк тарихы һәм төрөктәрҙең дине һәм инаныстары, төрөк телдәре һәм филологияһы, этимологияһы һәм әҙәбиәте хаҡында 350-гә яҡын ғилми мәҡәләһе һәм китабы булған Әбделҡадир Инан 1888 йылдың 29 ноябрендә Башҡортостандың Шығай ауылында тыуған. Әбделҡадирҙың атаһы имам Мостафа, уның атаһы Сөләймән, уның атаһы Ғәбделйәлил, уның атаһы Ғазибүре, уның атаһы Биҡҡол булған. Бөтә башҡорттар кеүек үк, ул үҙе шәжәрәһен яҡшы белә ине. Әсәһе — Зәкиә ханым. Тыуғанда бирелгән исеме Фәтхелҡадир булғанлыҡтан, ғалим бер ни тиклем мәҡәләләрен ошо исем менән яҙған. Оло Ҡатай йәйләүҙәрендә һуңғы тирмә йорт тормошон ете-һигеҙ йәштәрендә күргән Әбделҡадир (Инан), боронғо күсмә тормош тураһында әсәһе хәтирәләренән ишеткән. Иҫке йәйләү тормошон һағынып, боронғо башҡорт әкиәттәрен һөйләгән әсәһе тәьҫирендә үҫкән Әбделҡадир боронғо башҡорттарҙың тормошонан хикәйәләр яҙған саҡта гел әсәһе һөйләгәндәрҙән илһамланыр булған. «Башҡорт йәйләүендә», «Ил өсөн», «Ҡурайсы Тимербай», «Үләт» исемле кескәй хикәйәләре ошо илһам емеше.

Атаһы иһә күберәк бөгөнгөнө ҡайғыртҡан һәм боронғо Дәүер хаҡында һөйләп бармаған. Әбделҡадир Инанды ул дин белемен, хисапты үҙләштерергә, урыҫса яҙып һөйләшергә өйрәнергә өндәгән. Олатаһы Мөхибулла хәҙрәттең ҡыҙына өйләнгән Ғалим әфәнде Шығай ауылында имам булған һәм йәдит ысуллы мәктәп асып, мөғәллимлек иткән. Ғилемле Ғалим әфәнде мәктәбенә Әбделҡадирҙы атаһы теләп тапшыра. Әбделҡадир Инан бай китапханаһы булған мөғәллименең 300 тирәһе география, яңы хикәйәләр, пьесалар, романдар һәм дини китаптарын ҙур ҡыҙыҡһыныу менән уҡырға тотона. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, Ғалим әфәнденең дә тәҡдиме буйынса Силәбеләге Ахун Хикмәт хәҙрәт мәҙрәсәһендә уҡыуын дауам итә. Фәҡәт мәҙрәсәнең ҡаршыһындағы йәдит ысулы менән уҡытҡан һәм тәрбиәләгән мәҙрәсә менән бәйләнеш урынлаштырып, унан да китаптар алып уҡыған һәм ундағы белем алыу тәртибенә лә эйәргән. Йәдит ысуллы мәҙрәсәлә шиғри әҫәрҙәр ҙә уҡытылған. Батша Рәсәйендә йылда Оло Ҡатайҙарҙың ерҙәре тартып алынып, ҡаҙна милке ителә. Был хөкүмәткә ҡаршы халыҡтың нәфрәтен арттыра. 1904 йылдарҙағы Рәсәй — Япон һуғышында Рәсәйҙең еңелеүенә халыҡ доға ҡыла Еңелгән урыҫ ғәскәре эскелектән уңға ла, һулға ла һуғылып, тегегә лә, быға ла бәйләнеп, ғауға күтәрә. Силәбе аша үткән саҡта Әбделҡадирҙы ла урамда күреп: «Япон көсөгө, бында ҡайҙан килдең?» — тип, тотоп туҡмай ҙа башлайҙар.

Япон һуғышында еңелеү урыҫтар араһында сыуалыш барлыҡҡа килтерҙе, урыны-урыны менән ҙур үҙәк ҡалаларҙа эшселәр эш ташлай, митингыларға йыйыла. Ошо заманда уҡыуын дауам иткән Әбделҡадир урыҫ телен өйрәнеүен дә көсәйтә, төрки телдәге гәзиттәрҙе даими уҡып бара. Ниһәйәт, Троицк ҡалаһындағы Рәсүлиә мәҙрәсәһендә уҡый башлай. 8 йыллыҡ Рәсүлиә мәктәбенең юғары бүлегендә ике йыл уҡып, уны тамамлай. Шул арала бер ни тиклем төрки илдәрҙе гиҙә, халыҡ тормошо хаҡында мәғлүмәтен арттыра.

Әбделҡадир Инандың тәүге мәҡәләләре 1908 йылда Ырымбурҙа сыҡҡан «Ваҡыт» гәзитендә баҫыла.

1905 йылда батша Рәсәйенән хөрриәт һәм инсан хоҡуҡтарының бер өлөшөн генә булһа ла талап иткән башҡорттар ярым йәшерен, ярым асыҡ көрәш хәлендә була. 1905 йылда был хөрриәт бер ни тиклем кимәлдә тормошҡа аша. Ләкин Столыпин диктаторлығы быларҙы юҡ итеүгә тотона, әммә ул үлтерелгәндән һуң хөрриәт хәрәкәте яңынан йәнләнә. Төрөксә гәзиттәр, мәжмүғәләр күбәйә. 1912 йылда Төркиәнең Балкан дәүләттәре менән һуғышы барышында бөтә төрки телдәге гәзиттәр Төркиә тарафын тотҡан мәҡәләләр баҫып, Төркиәне яҡларға тырышты, егеттәрҙе үҙ иректәре менән Төркиә ғәскәренә хеҙмәткә китергә саҡырҙы. Әдирнәнең Болгариянан кире алыныуы мөнәсәбәте менән бөтә Рәсәй төрөктәре һөйөнөс менән ялҡынлы манифестациялар ойошторҙо. Әбделҡадир (Инан) ҙа улар араһында була. Әбделҡадир Инан урыҫ теле менән бергә ғәрәп һәм фарсы телдәрен өйрәнеүҙе дауам итә. Ырымбурҙа сыҡҡан «Ваҡыт» гәзитендәге мәҡәләһендә ул урыҫтарға ер һатыуҙың төрөктәр өсөн ҙур һәләкәт булыуын һүрәтләй. Шул уҡ ваҡыттарҙа «Шура» мәжмүғәһендә уның өс-дүрт шиғыры ла баҫылып сыға, башҡорт тормошо тураһында хикәйәләр яҙа. Башҡорттарҙың һәм уларға яҡын йәшәгән башҡа төрки халыҡтарҙың фольклоры, этнографияһына ҡараған материалдарҙы туплауға ла ҙур көс һала. «Ваҡыт» гәзитендә «Ҡырғыҙ сәхрәләренән» тигән оҙон мәҡәләһен баҫтыра. Был мәҡәлә Истанбулда сыҡҡан «Таариф-и Мөслимин» мәжмүғәһенең 1910 йылдағы 12 һанында бар аҙ ҡыҫҡартылып нәшер ителде. 1914 йылда Әбделҡадир Юғары мөғәллимдәр мәктәбен тамамлай. Бер ни тиклем ваҡыт имам була, мөғәллим булып эшләй. 1915 йылда «Бөтә Рәсәй мосолмандарының Дини идараһы ҡаршыһында дин ғилемдәренән имтихан тотоп, мөҙәррис дәрәжәһе ҡаҙанып, танытма ала, 1917 йылдың сентябрендә Итишбай ҡәрйәһенә мөғәллим итеп һайлана. Ошо заман уҡыған гәзит һәм китаптары өсөн полиция тарафынан ара-тирә күҙәтеү аҫтына ла алынып, һорауға тарттырыла.



1914 йылда проф. Зәки Вәлиди (Туған) тәҡдиме буйынса алтай, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, үзбәк һәм бөтә төрки ҡәүемдәрҙең фольклорын, этнографияһын һәм бигерәк тә дастандарын, милли ғөрөф-ғәҙәттәрен һәм динен бик ентекле өйрәнеүен дауам итә. Бер яҡтан, фәнни эште, икенсе тарафтан, милли көрәште бөтә көсөн һалып дауам итергә ниәтләнә ул 1917 йылдың 17 ноябрендә башҡорт хөкүмәте ҡоролоу менән үҙ вилайәтендә (Ырымбур һәм Пермь) башҡорттар йәшәгән ерҙәрҙә был хөкүмәттең эшмәкәрлегендә ысын мәғәнәһендә ҡатнашлыҡ итә. Ырымбурҙағы башҡорт хөкүмәтенә ҡаршы большевиктарҙың хаиндарса дошманлыҡ күрһәтеп юҡ итергә тырышыуҙары һөҙөмтәһендә бөтә башҡорт хөкүмәте ағзалары төрмәгә ябылды. Вилайәттәрҙә лә ҡаты эҙәрләү һәм ҡулға алыу киң йәйелде. Әбделҡадир Инан был ваҡиғалар барышында эҙен юғалтып, йәшерен йәшәү мәжбүриәтендә ҡалды. Большевиктарҙың эҙәрләүҙәренән ҡурҡмай башҡорттарҙың көрәшендә ҡатнашты. Большевиктар тарафынан төрмәгә ябылған етәкселәрен, хөкүмәт ағзаларын мал түгеп, ҡорбан биреп, азат итергә ҡарар иткән мөджәхиттәр төрмәне баҫып алыуға әҙерләнә һәм большевиктар ҡулындағы Ырымбур төрмәһе башҡорт мөджәхиттәре тарафынан баҫып алына. Вилайәт комиссары (йәһүд) Цвиллинг үлтерелеп, төрмәгә ябылған төрөктәр тауҙарға ҡаса. Ошонан һуң Башҡортостандағы менәүүәр даирә эҙен юғалтып, йәшерен йәшәргә мәжбүр була. Был ваҡытта Зәки Вәлиди Урал тауҙарында ғәскәр туплау менән шөғөлләнә, большевиктарға ҡаршы көрәш өсөн полктар ойоштора. Әбделҡадир Инан Силәбеләге татар коммунистары саҡырыуы буйынса, Ырымбур һәм Тубыл вилайәттәрендәге мосолмандар съезында (Ғәлимйән Таған менән бергә) ҡатнаша. Съезда татар коммунистары «Беҙҙең өсөн мәғариф мәсьәләһе мөһим», — тигән фекерҙә тора. Ике вилайәт мосолмандары идараһында башҡорттар исеменән Ғәлимйән Таған менән Әбделҡадир Инанға ҡатнашырға тәҡдим ителә. Съезд ваҡытында әсир чехословактар баш күтәреп, Силәбе ҡалаһы һәм станцияһы баҫып алына. Ул көн татар коммунистары ла шундук төрмәгә ябыла. Әбделҡадир менән Ғәлимйән ҡулға алынмай, ауылдарына ҡайта. Бер нисә көндән Зәки Вәлиди ҙә үҙ һалдаттары менән Силәбегә килә. Шулай итеп, уңышлы бер эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә Силәбегә килгән Зәки Вәлиди Башҡортостан хөкүмәтенең яңынан ойошторолоуы хаҡында рәсми рәүештә иғлан итә. Чех етәкселәре, аҡ урыҫтарҙың ризаһыҙлығына ҡарамаҫтан, был хөкүмәтте таный. Татар большевиктарының татарса сығарған «Урал» гәзите лә, типографияһы ла башҡорт хөкүмәте ҡарамағына күсә һәм 1918 йылдың июнь, июль айҙарында «Башҡорт» исемле гәзит сыға башлай. Әбделҡадир Инан баш мөхәррир вазифаһын башҡара. Силәбелә большевиктарға ҡаршы һуғышҡан урыҫтар һәм чехтар был әлкәлә ваҡытлы «Халыҡ хакимиәте комитеты» ҡора. Комитетҡа Силәбеләге башҡорт хөкүмәте вәкиле итеп Әбделҡадир Инан тәғәйенләнә. Гәзит өс айҙан һуң Себерҙә ойошторолған Колчак хөкүмәте тарафынан ябылып, мөхәррир эҙәрлекләүгә дусар ителә. Әбделҡадир Инан яңынан үҙ мәмләкәтендә йәшерен йәшәргә мәжбүр. Урыҫ батшаһы тарафдары Колчактың хөкүмәте бөтә милли азатлыҡ хәрәкәттәренә дошман була. Башҡорт хөкүмәте һәм «Тупраҡлы милли мөхтәриәт» хәрәкәте закондан тыш тип иғлан ителә. Төрөктәр, бер яҡтан, коммунистар, икенсе яҡтан, батша тарафдарҙары булған урыҫ хөкүмәттәре араһында ике ут уртаһында ҡала. Рәсәйҙә бер йәһәннәм уты кеүек таралған ялҡын төрөк илдәренең азатлыҡ хәрәкәтен юҡ итергә тырыша. Бик ҡатмарлы, бик бәхетһеҙ көндәр былар. Колчак Башҡортостан хөкүмәте ағзаларын һәм ғәскәр етәкселәрен хәрби ялан хөкөмөнә тапшырыу хаҡында әмер сығара. Бының менән дә ҡәнәғәтләнмәйенсә Колчак хөкүмәте бөтә башҡорт төрөктәренә ҡаршы ҡурҡытыу хәрәкәтен тамам бер золомлоҡ һәм вәхшилек менән киң йәйелдерә. 1918 йылдың аҙағы, 1919 йылдың беренсе айҙары башҡорттар өсөн иң ҡурҡыныс бер дәүер. Бер тарафтан большевиктарға икенсе тарафтан Колчак ғәскәренә ҡаршы ике фронтта ҡан ҡойғос һуғыштар бара. Ошо арҡала Башҡортостан хөкүмәте, Мәскәү менән солох төҙөргә мәжбүр. Большевиктар менән өлгәшелгән килешеүҙә Башҡортостанға үҙ аллылыҡ, эске эштәргә ҡыҫылмау вәғәҙә ителә. Был килешеү «Известия» һәм «Правда» газеталарында баҫылып сыға (1919 йылдың 19 феврале). Шулай итеп, башҡорт ғәскәре ҡыҙылдар менән солох ҡора. Әбделҡадирҙың хәле бүтәнсәрәк. Ул Колчак баҫып алған Себер тарафында ҡала, мөхтәриәт ҡаҙанылған яҡҡа күсә алмай. Ҡулға алыныуҙан һаҡланырға мәжбүр. 1919 йылдың сентябрь айҙарында большевиктар башҡорттарҙың да ярҙамы менән батша яҡлы Колчак ғәскәрен бөтә Башҡортостандан ҡыуып сығара. Ике йөҙлө, азатлыҡ һәм хөрриәт яҡлаусылар булып күренергә тырышҡан ҡыҙылдар, төрөктәрҙең ышанысын ҡаҙанырға теләй. Ҡыҙылдарҙың тактикаһы буйынса башта башҡорт гарнизондары үҙ аллы ҡалдырыла һәм етәксе вазифаларға Башҡортостан хөкүмәте кешеләре ҡуйыла. Башҡорт хөкүмәте тарафынан Әбделҡадир Инан Стәрлетамаҡҡа саҡырыла, Башҡортостан мәғариф комиссариатының ғилми комитетына (уҡытыу һәм тәрбиә) ағза итеп тәғәйенләнә. Бөтә илдәге хәлде өйрәнеү маҡсатында Зәки Вәлиди менән улар 1919— 1920 йылдарҙа Мәскәүҙәге VII-ce Советтар съезында ҡатнаштылар. Әбделҡадир Инан, форсаттан файҙаланып, Петроград (Ленинград) китапханаларында фән менән шөғөлләнеү мөмкинлеген дә юғалтмай. Төрлө фәнни ҡиммәтле әҫәрҙәрҙе, төрөклөккә ҡағылышлы китаптарҙы Башҡортостанға алып ҡайта.

Көс туплап өлгөргән ҡыҙыл урыҫтар ысын йөҙҙәрен асырға ваҡыт килеп етте тигән фекергә килә. 1920 йылда большевиктарҙың башҡорттарға ҡарата баҫымы көсәйә. Үҙәк һәм башҡорт хөкүмәте араһында төҙөлгән һәм иғлан ителгән Килешеүгә тап килмәгән саралар ҡабул ителеүе хаҡында Зәки Вәлиди Лениндың үҙенә хәбәр итә. Лениндың яуабы коммунистарҙың асылын күрһәтә:

— Һеҙ ниндәй инҡилапсы, ниндәй сәйәсмәнһегеҙ? Был Килешеүҙәр бер ҡағыҙ киҫәгенән ғибәрәт. Кем көслө — хәҡиҡәт шуның ҡулында

Золом һәм вәхшилеккә таянып эш иткән ҡыҙыл режим, Башҡортостанда әҙерлеген тамамлап, хәрәкәткә күсәсәген бер ни тиклем алдан һиҙгән башҡорт етәкселәре, протест белдергәндән һуң, ҡыҙылдар уларҙы ҡапыл ҡулға алып үлтереүҙәрен көтөп тормай, артабан көрәш өсөн әле лә яраҡлы майҙан булған, ҡорал һәм төп халыҡ иҫәбе буйынса ҡыҙылдарға ҡаршы көрәш шарттары ла күпкә ыңғай, географик урыны ла уңай күренгән, өҫтәүенә, бығаса даими хәбәрләшеп, кәңәшләшеп торған Ҡаҙағстан һәм Төркөстанға ойошҡан рәүештә сигенә. Әбделҡадир ҙа улар араһында. Ҡаҙаҡ ғөрөф-ғәҙәттәрен бик яҡшы белгәнлектән, урыҫтарға ҡаршы баш күтәргән хөрриәтсе ҡыпсаҡ Ғәбделғәфәр Хан һәм найман-бағаналы Хәсән бейҙәр булған ергә ебәрелә. Унда большевиктарға ҡаршы партизан һуғышы алып барған Кийки батыр менән мөнәсәбәт урынлаштырыуға өлгәшә. Кийки батыр ҡыҙылдарға ҡаршы һуғыш хәлендә булған Төркөстан баҫмасыларына ҡушылырға тәҡдим яһаһа ла, уларҙан хәбәр ала алмай, һуңынан Кийки батыр урыҫтар тарафынан үлтерелә. Әбделҡадир унан Ташкентҡа килә һәм ҡаҙаҡ-ҡырғыҙ урта мәктәбендә Әбделҡадир Йылҡыбай исеме аҫтында мөғәллим һәм мөдир була. Йылҡыбай исемен ҡырғыҙ булып күренеү өсөн ала. Һуңыраҡ Ташкентта сығарылған, тыштан ҡыҙыл күренгән, ләкин асылда милләтсе булған, исеменән дә был асылы күренеп торған «Аҡъюл» гәзитендә Ҡаҙағстан һәм Башҡортостан хәлдәре тураһында, тарихҡа, этнографияға, фольклорға ҡараған мәҡәләләр баҫтыра.

Бөтә Төркөстан мосолмандарының «Төркөстан йәшерен Милли Берлеге Комитеты» әмере буйынса, Ташкенттан Сәмәрҡәндкә килеп, был тирәлә большевиктарға ҡаршы һуғышҡан партизан төркөмөндә, башлыса, сардар Ачыл бей янында була. Бер ваҡыт бәғзе мөһим әмерҙәрҙе еткереү өсөн Төркөстандың Яса ҡалаһынан һыбай ҙа, йәйәү ҙә Ҡаҙағстан далаларын аша сығып комитеттарға үҙәктең әмерҙәрен уңышлы еткерә. Үҙәк әмере буйынса тағы бер ни тиклем ваҡыт Яса ҡалаһында ҡала. Бында ҡаҙаҡ мөғәллиме сифатында ете синыфлы башланғыс мәктәптә башҡа бер исем аҫтында тарих уҡытырға тәғәйенләнә. 3—4 айҙан яңынан Сәмәрҡәнд ҡалаһына саҡырыла һәм комитеттан Әнүәр Пашаның шаһит булыуы хаҡында Черкес Сами тарафынан яҙылған хатты алып, Төркмәнстанға үҙәк идара йәшеренгән ҡалаға килә. Бында йыйылыусыларҙың кәйефе насар. Ошо араларҙа Мәскәүгә киткән бай бер зат Фәйзулла Хужаевтың «Төркөстан Милли Комитеты» серҙәрен Мәскәүгә еткереүе асыҡланған.1 Был хыянат, Әнүәр Пашаның шаһит булыуы һәм күп һанлы ҡыҙыл ғәскәрҙең ябырылып һөжүм итеүе ҡорал һәм башҡа һуғыш кәрәк-яраҡтары менән бик насар тәьмин ителгән баҫмасыларҙың бында оҙаҡ ҡаршы тора алмаясаҡтарын күрһәтә. Азат донъя милләттәре был енәйәттәр, яфалауҙар, үлтереүҙәр, төрлө көсләүҙәр юлы менән халыҡты иҙеү хәрәкәте тураһында хәбәрһеҙ ҡалды, миллиондарса инсандың, төрөктәрҙең ғазабы, һәләкәте башҡалар өсөн билдәһеҙ, тарих өсөн эҙһеҙ юғала торған бер киң күренеш хәлен алды. Донъя йәмәғәтселегенең был эштәр тураһында мәғлүмәте булманы. Бер төркөм мөджәхит ҡоралһыҙ, патронһыҙ, таяҡҡа, күҫәккә таянған килеш партизан һуғышы алып барҙы, ҡанын йылға кеүек ағыҙҙы. Бөтә был фиҙәкәрлек һәм ҡаһарманлыҡ үҙ аллылыҡ, төрөктәрҙең азатлыҡҡа сығыу өмөттәренә бәйле ине. Мәҙәниәтле бер милләттең балалары тарихтың иң вәхши ҡыҙыл йыртҡыстары тарафынан ҡот осҡос һөжүмгә, талауға дусар ителде. Шул уҡ һәләкәт иртәме-һуңмы бөтә азат милләттәрҙең башына ла киләсәк ине. Быны унда йәшәгәндәр аңланы һәм хөр мәмләкәттәрҙә, Европала һәм Азияла инсандың хөрриәтен һәм хоҡуҡтарын вәхшиҙәрсә юҡ итеүсе ниндәй яңы ҡыҙыл ҡеүәт килеүе, ҡаҙанылған солох килешеүҙәренә ҡарамаҫтан, илдәренең ни рәүешле тапалыуы, ғәйепһеҙ кешеләрҙең үлтерелеүе тураһында донъя йәмәғәтселегенә белдереү, уларҙы ҡыҙыл ҡурҡынысҡа ҡаршы уятыу буйынса ҡарҙрҙар ҡабул ителде. Зәки Вәлиди менән Әбделҡадир Инандың да тиҙ ваҡытта ошо вазифа менән сит илгә сығыуҙары ҡарарлаштырылды. Быға тиклем Бохара Йөмһүриәтенең Шәрҡи Бохара вәкилдәре Хужаулы Усман, Хажи Хисаметдин, Хәшим Шаиҡ һәм Фирғәнә баҫмасыларының сардары Ширмөхәммәт бей (Ҡөр Ширмәт) күптән Афғанстанға киткәйне.

Һуғыш барышында Әбделҡадир Инандың башынан үткән бер ваҡиғаны ла ҡыҫҡаса һөйләп үтәйем:

Сәмәрҡәнд тирәһендә Ачыл бей янында булған саҡта, бер көн, большевиктар ҡамауында аяуһыҙ атыш башлана. Әбделҡадир Инан сит бер вилайәткә илсе сифатында ебәрелергә тейеш булғанлыҡтан, ҡоралһыҙ була. Ә Зәки Вәлиди бейҙең ҡоралы бар. Башына сәллә кейгән, һаҡал үҫтергән, ҡораллы мөджәхид ҡиәфәтендә Әбделҡадир Инан атыш ямғыры аҫтында Зәки Вәлидигә:

– Мин яраландым шикелле... — тип ҡысҡыра икән. Пулемет тауышы аша, ниһәйәт, уның тауышын ишеткән Зәки Вәлиди уға йөҙөн яҡынайтып:

– Ҡурҡма! Бер ни ҙә булмаҫ! Сағыл шырауы, дегәнәк яраһы ғына! — тип йыуата, шунан ошолай тип өҫтәй:

– Һинең ҡоралың юҡ. Ошо арыҡтан сыҡ. Алда бер ҡәбер ташы бар. Һижрә буйынса дүртенсе быуатҡа ҡарай булһа кәрәк, бик тә ҡиммәтле, хәҙер үк шуны күсереп ал!

Әбделҡадир Инан атыш бик ҡыҙыу булыу сәбәпле бер нисек тә башын ҡалҡыта алмай. Зәки Вәлиди яңынан әмер бирә:

– Шыуышып бар, ҡурҡма! — Әммә уңдан да, һулдан да пуля һыҙғырғанлыҡтан Әбделҡадир Инан һис хәрәкәт итә алмай. Сабырлығы бөткән Зәки Вәлиди ҡалҡына биреп ҡулындағы мылтыҡтан яҡындағы ҡыҙыл һалдаттарға табан ут аса:

– Әйҙә, алға, — тип дәртләндерә дуҫын, — мин һине ут менән һаҡлармын! — Үкенескә ҡаршы, Әбделҡадир барыбер ҡәбер ташын күсереп ала алмай. Кисен Сәмәрҡәндкә кире ҡайтҡан саҡта ла Зәки Вәлидиҙең Әбделҡадир Инанға асыуы баҫылмай:

– Бик ҡиммәтле яҙыу ине. Нишләп күсереп алманың? Ислам тарихындағы бик күренекле Дәбүсиә ҡалаһының зыяраты ине. Иң боронғо яҙыуҙар тупланған,— тип һөйләнеүҙән туҡтай алмай килә. (Һуңынан белештем: был зыяраттың ҡәбер таштары большевиктар тарафынан яңы төҙөлгән биналарға нигеҙ ташы итеп файҙаланылған).

Зәки Вәлиди Туған, форсаты булған миҡдарҙа, һуғыш барышында ла фән эшенә иғтибар биргән. Был көрәш барышында Әбделҡадир Инан Зәки Вәлидиҙең янында адъютант вазифаһын башҡара.

Рәсәй хөкөмөндәге төрөктәрҙең үҙ аллылыҡ өсөн көрәше, большевиктарҙың ҡанлы һөжүме һөҙөмтәһендә уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, донъя йәмәғәтселеген һәм бөйөк дәүләттәрҙе большевик империализмына ҡаршы уятыу, иҙелгән халыҡтарҙың милли хоҡуҡтарын мәҙәни милләттәргә белдереү өсөн Төркөстандағы комитет ярҙамында Зәки Вәлиди Туған һәм Әбделҡадир Инан Азиялағы төрөктәр йәшәгән төрлө әлкәләрҙә эшмәкәрлек иткәндән һуң, Иран (1923), Афғанстан (1923), Һиндостан (1924) аша Европаға, Марселгә (1924) киләләр. Парижда, Берлинда (1925) фәнни эштәр менән дә шөғөлләнәләр, 1925 йылдың июлендә Истанбулға киләләр.

Әбделҡадир Инандың ғилми эштәрен белгән һәм баһалаған проф. Фуат Көпрүлү уны Төркиәт институтына тюркология ассистенты итеп тәғәйенләтте. Германияла саҡта әҙерләнгән «Деде Коркут китабы хаҡында» исемле мәҡәләһе Фуат Көпрүлү тарафынан ыңғай баһаланып, Төркиәт мәжмүғәһенең беренсе һанына алынды.

Төркиәгә килгәндән һуң, коммунизм ҡурҡынысына ҡаршы сығарылған «Яңы Кавказия» мәжмүғәһендә Төркөстан хәлдәре тураһында «Төркөстанлы», «Төркмән», бәғзе ваҡыт «Әбделҡадир», йәиһә «Иҙел улы» псевдонимдары аҫтында мәҡәләләр нәшер итте. Төркиәлә 1927 йылда сыҡҡан «Яңы Төркөстан» мәжмүғәһен, ғәмәлдә, Зәки Вәлиди менән Әбделҡадир Инан ойоштороп сығарҙы. Был мәжмүғәлә иң күп мәҡәләләр яҙған да Әбделҡадир Инан булды. Бында ла мәҡәләләрен төрлө псевдоним аҫтында баҫтырып сығарҙы. 1928 йылда бер нисә арҡадашы менән бергә «Халыҡ белгеһе (йәғни фольклоры) хәбәрҙәре» мәжмүғәһен сығарҙылар. 1928 йылдан 1932 йылдың аҙағына тиклем «Төркиә халыҡ белгеһе (фольклоры) берекмәһе»нең ғилми комиссияһында ағза булды. 1929 йылда был берекмә исеменән вазифаландырып Хәсәнҡала, Эрзерум, Эрзинжан ҡалаларында һәм яҡын тирәһендә фольклор материалдары тупланы. Был тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәһе бер китап хәлендә берекмә тарафынан «Беренсе ғилми сәйәхәт хаҡындағы отчет» исеме аҫтында донъя күрҙе. 1930 йылда Ғазиантеп виләйәтендә һәм уға яҡын урындарҙа шул уҡ йәмғиәт иҫәбенә фольклор материалдары йыйыу менән мәшғүл булды. Бында тупланған ҡиммәтле, иғтибарға лайыҡлы материалдар «Халыҡ белгеһе (фольклоры) хәбәрҙәре» мәжмүғәһендә баҫылып сыҡты. Шул уҡ ваҡытта төрлө ғилми мәжмүғәләрҙә «Төрөк хоҡуҡ һәм иҡтисад тарихы», «Азербайжан йорт белгеһе (краеведение)» кеүек мәжмүғәләрҙә мәҡәләләре баҫылып сыға торҙо.

1933 йыл башында ғалим «Төрөк телен өйрәнеү йәмғиәте»нең баш кәтибе Рушен Әшрәф менән мәғәриф Вәкиле Рәшит Галибтың әмере буйынса, Анкараға саҡырылды. Истанбул университетының әҙәбиәт факультетында тюркология ассистенты булған ваҡытта тарих бүлегенә уҡырға ла яҙылғайны, бер йылдан һуң уны тамамлау имтихандарын тапшырырға тейеш булғанлыҡтан. Анкараға китергә бик теләмәне. Ләкин был саҡырыуға илтифат итмәүҙең хуш күрелмәйәсәген аңлатҡандан һуң, Анкараға китте. 1933 йылдың 6 февралендә Төркиә тел өйрәнеү йәмғиәтенең махсус (квалификациялы) кәтибе сифатында эшмәкәрлеген башланы. 1933 йылдың көҙөндә Долмабаҡсала Ататөрөк тарафынан ҡабул ителде. 1934 йылда ойошторолған «Ҡылавуз Колу эшмәкәрлеге»нә ағза итеп вазифаландырылғанда Ататөрөктөң илтифатына лайыҡ булды. Был комиссия эшләгән саҡта Ататөрөк Тел ҡоромо ағзаларын Көшккә саҡырғанда, Әбделҡадир Инандың да бергә килеүен теләй торғайны. Ататөрөк Әбделҡадир Инандың ғилми әҙерлекле, киң мәғлүмәтле, егәрле булыуын, өлгө алырҙай ғалим икәнлеген бик тиҙ аңланы.

1935 йылда Ататөрөк, Төрөк милли мәҙәниәтен уртаға ҡуйып өйрәнеүҙе ойоштороу өсөн Анкарала тел, әҙәбиәт һәм география факультеты булдырырға ҡарар иткәс, унда эшләйәсәк ғалимдарҙан хәтеренә иң башта Әбделҡадир Инан килә. Уны янына саҡыра, яҡын күреп, ҙур ҡыҙыҡһыныу менән:

– Һин был факультетта көнсығыш төрөк телдәрен тикшереү менән шөғөлләнерһең һәм дәрес бирерһең, һине профессор итербеҙ! — тигән.

Әбделҡадир Инан рәхмәт белдерә.

– Дипломымды һуғыш барышында юғалттым. Хәҙер ҡулымда дипломым юҡ, — мәғәнәһендә яуап бирә.

— Мин һинән диплом һорамайым. Дәүләт рәйесе сифатында был хоҡуҡты һиңә мин бирәсәкмен. Мәҙәниәт министры Саффет Арыкан да риза булыр. Ғилми әҫәрҙәре булмаған бер нисә профессорҙың дипломдары бар. Мин диплом түгел, ғилми әҫәр һәм фәнни ысулға таянған тикшеренеүҙәр күрергә теләйем, — ти Ататөрөк һәм шунан мәғариф вәкиленә (министрына) Әбделҡадир Инанды профессор итеп тәғәйенләргә телдән әмер биреп, тәҡдимдәр яһай. Шулай итеп, Әбделҡадир Инан 1936 йылдың 18 ғинуарында 5320-се һанлы танытма алып, мәғариф вәкиле Арыкан имзаһы нигеҙендә профессор вазифаһын башҡара башланы.

Әбделҡадир Инан 9 йыл буйына тел, тарих һәм география факультетында рәсми рәүештә һәм бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ профессор булып эшләне, әҫәрҙәр яҙҙы. Хеҙмәттәренең библиографияһы өйрәнелһә, уның кеүек ҡатмарлы мәсьәләләр өҫтөндә уңышлы эшләп, етди ғилми әҫәрҙәр биргән бик аҙ белгес булыуы бик яҡшы асыҡланыр. Һәм дә Ататөрөктөң уны был дәрәжәгә лайыҡ булыуын аңлап, был вазифаға тәғәйенләп, ни тиклем дөрөҫ ҡарар сығарыуын да аңларға мөмкин. Әбделҡадир Инан был вазифаһын башҡарған саҡта хәҙерге көндә лә профессор булып эшләгән бер нисә шәхестең докторлыҡ һәм доцентлыҡ хеҙмәттәренә баһа бирҙе, ғилми жюри ағзаһы сифатында имтихандар алыуҙа ҡатнашты. Туғыҙ йыл дауам иткән профессорлығы заманында йөҙәрләгән студенттарҙы уҡытты. Төркиәлә бәғзе коммунистарҙың, айырыуса, милли мәғәриф министерствоһында Хәсән Али һәм яҡындары тарафынан яҡлау табып, теләктәшлек ҡаҙаныуҙары һәм шул уҡ ваҡытта Сабахитдин Али менән милләтсе Ниһал Атсыздың хөкөмгә тарттырылыуы айҡанлы 1944 йылдың 3 май көнөндә төрөк милләтселеген яҡлау маҡсатында яһалған манифестация хәрәкәте ҡаты рәүештә баҫтырылды. «Ырҡсылыҡ-турансылыҡ» исеме тағылып, асылда, милли, рухи, әхләҡи байлыҡтарҙы, милли мәҙәниәтте һаҡларға тырышҡан бер нисә йәш һәм өлкән инсан ҡулға алынды*. Һуңынан улар, береһенең дә бер ниндәй ҙә ғәйебе булмағанлыҡтан, хәрби хөкөм тарафынан аҡланды һәм был аҡлау юғары хәрби хөкөм тарафынан да раҫланды.

Әбделҡадир Инан башта ҡулға алынып, һуңынан азат ителтән проф. доктор Зәки Вәлиди Туғанға яҡын арҡадаш һәм яҡташ булғанлыҡтан, бигерәк тә милләтсе, идеалист, коммунизмға ҡаршы мәҡәләләр яҙғаны өсөн, ул замандың милли мәғариф министры Хәсән Али Йүжелдең ҡатнашлығы һәм баҫымы, Юғары Уҡыу йорттарының баш мөдире булған һәм Хәсән Али ярҙамында академик дәрәжәһенә дәғүә итеп, профессорлыҡҡа тәғәйенләнгән Нәжметдин Хәлил Онандың ҡатнашлығында профессорлыҡ дәрәжәһенән һәм вазифаһынан мәхрүм ителеп, урыны буш тороп ҡалды. Ататөрөккә тоғролоҡ тураһында хәбәр һөйләүҙән ары китмәгәндәр Ататөрөктөң теләге һәм бойороғо буйынса эшләнгән был тәғәйенләүгә ошо рәүешле ҡаршы сығырға булдылар. Әбделҡадир Инандың дәрестәре буш тороп ҡалды. Ул дәрестәр башҡа берәү тарафынан да үткәрелмәгәнлектән, Әбделҡадир Инанға бер ни тиклем ваҡыттан һуң тәржемәсе, өйрәтеүсе кеүек вазифа бирелеп, элекке дәрестәрен дауам итергә форсат булдырылды.

1947 йылдағы (Кенан Өнәр, Хәсән Али Йүжел) эш буйынса, мин шаһит сифатында аныҡлыҡ индергәндә, коммунистар һаман да яҡлау аҫтында булып, милләтселәр эҙәрлекләнә ине. Ул саҡта хөкөмдән ситтә ҡалған шәхестәргә лә ауыр баҫым яһалыуын түбәндәгесә аңлатҡайным: «Милләтселәр теләһә ҡайһы эштәрендә ауыр ғәйепләүгә дусар ителде. Мәҫәлән, хөрмәтле Ататөрөк әмере буйынса профессорлыҡ дәрәжәһенә үрләтелгән Әбделҡадир Инан милләтсе бер мәжмүғәлә мәҡәлә яҙып сығарғаны өсөн Хәсән Алиҙың асыуын ҡабартып, профессорлыҡ дәрәжәһенән мәхрүм ителеп, һуңынан өйрәтеүсе дәрәжәһендә ҡалдырылды». Хәсән Али Йүжел хәлде үҙенсә аңлатырға тырышты: «Әбделҡадир Инан хаҡындағы мөғәмәләгә килгәндә, уҡыуы хаҡында Рәсәйҙә ҡалған документтарын күрһәтә алмағаны өсөн өйрәтеүсе кеүек бер эш хаҡы түләнгән башҡа вазифаға тәғәйен итеү зарураты тыуҙы».1 Дипломы Рәсәйҙә ҡалған килеш 9 йыл буйы профессорлыҡҡа нисек тәғәйенләнеп килгән һуң ул? Яуап юҡ! Өҫтәүенә, факультетҡа өйрәтеүсе итеп тәғәйенләгән хәлдә юғары уҡыу йорто йә иһә университет дипломы кәрәкмәйме ни? Быға ла яуап юҡ. Һәр йүндән ялған, хәҡиҡәттән тыш аңлатмалар менән тулы булған китабында Хәсән Али Йүжел үҙен аҡларға тырышып, ирекһеҙҙән, эштең асылын асып һала. Шул уҡ заманда, был юлы диплом һылтауын алға һөрмәйенсә, ҡиммәтле бер белгес булған доктор Усман Туранды Министерство ҡарамағына нисек алыуын, ниндәй сәбәптән быны кәрәкле табыуын түбәндәгесә аңлата: «Усман Туран ҡиммәтле бер йәш белгес ине. Уны Министерство ҡарамағына алырға сәбәп булған ваҡиға шул булды: 3 май демонстрацияһы (коммунистарға ҡаршы йүнәлтелгән демонстрация), ваҡытында юғары уҡыу йорттары йәштәре араһында бер туҡтауһыҙ ҡубып торған хәрәкәттәрҙең иң ҡыҙыу бер дәүерендә Атсызды факультетҡа ҡабул итеү тантанаһы ойоштороуҙы башлап йөрөүсе ассистент Туран булды».2

Ҡиммәтле йәш белгес, янына милләтсе тарихсы, әҙәбиәтсе бер хеҙмәттәше килгәндә иң ябай бер ҡунаҡсыллыҡ бурысын үтәп, бүлмәһендә сәй тәҡдим итеп, уның менән ҡыҫҡа ваҡыт мосафир рәүешендә мөғәмәлә иткән икән, быны «ҙур ғәйеп» күреү ниндәй режимға хас һәм кемдең аҡылына» килер? Өҫтәүенә, мосафир ҡабул итеүҙе ғәйеп күреп, кешене Министерство әмере менән эшенән алыҫлаштырыуҙы нисек тәбиғи тип аңларға мөмкин? Төрөк мәҙәниәте, төрөк университеты тарихы һәм университеттың үҫеше тураһында китап әҙерләүселәрҙең бының ише ваҡиғаларға һәм фекер айырмалыҡтарына күҙ йомоуҙары ғилми хәҡиҡәтте йәшереүгә килтергәнлектән, быны асыҡлауҙың зарурлығы бар3. Етмәһә, Әбделҡадир Инан кеүек белгес эштән сығарылыу сәбәпле пенсия алыу хоҡуғынан да мәхрүм булды. Байтаҡ һуңыраҡ ҡына Дин эштәре рәйеслегенә урынлашып, 1975 йылда айына ни бары 600 лира пенсия алып йәшәп, фәҡирлектә, юҡсылыҡта йәшәүгә дусар ителде.

Әбделҡадир Инандың бәхетһеҙлеге артабан да дауам итте. 1948 йылда тел, тарих һәм география факультетындағы дәрестәре тағы ла туҡтатылды. Бөтә был эштәр хаҡында Төркиәнең Бөйөк Милләт Мәжлесендә лә һүҙ булып, 1955 йылда ул факультетҡа йәнә өйрәтеүсе сифатында эшкә алынды, һуңынан, 65 йәше тулғас, 14 йыллыҡ стаж менән пенсия алыу хоҡуғынан мәхрүм ителеп, был эшенән дә айырылды.

Факультетта эшләгән саҡта ул Төрөк тел Ҡоромонда баш белгес булып хеҙмәттәшлек итте. Үҙенең ғилми ҡараштарына тоғро ҡалып, тамыры, әйтелеше төрөксәгә ят бәғзе яңы һүҙҙәрҙе фәнгә таянмай уйлап сығарыуға ҡаршы булғанлыҡтан, йәғни фәнни төшөнсәләре башҡаларҙыҡынан айырмалы булыу арҡаһында, был Ҡоромдан да эштән бушатылды. Бик баҫалҡы, тауышһыҙ һәм тыныс холоҡло булыу менән бергә ул үҙе ғилми хәҡиҡәт тип таныған нигеҙҙәрҙән ситкә китмәҫ ине. Әбделҡадир Инанды 1961 йылда Дин эштәре Башҡанлығының Кәңәшселәр комитетында ғилми әҫәрҙәр тикшереү эшендә күрәбеҙ. 1964 йылдың апрель айында Төрөк Мәҙәниәтен өйрәнеү институтына Саффет Умай ярҙамында саҡырылып, вазифа алды. Институттың баҫма органы булған «Төрөк мәҙәниәте» мәжмүғәһендә, йыллыҡ йыйынтыҡтарҙа ғилми мәҡәләләре баҫылып сыға башланы. Ғәмәлдә, Әбделҡадир Инандың бөтә фольклор мәжмүғәләрендә мәҡәләләре донъя күрә торҙо. 1974 йылда Төрөк Мәҙәниәтен өйрәнеү институтын ассигнациялау туҡтатылды. Йылдар буйы милли мәҙәниәткә бөтә көсөн һәм тырышлығын һалып хеҙмәт иткән был институт ябылыу ҡурҡынысы аҫтында ҡалыу менән, унан иң тәүҙә эштән сығарылғандар рәтендә Әбделҡадир Инан беренсе булды. Был институтта эшләгән сағында айына ни бары 500 лира эш хаҡы ала торғайны. Өс тапҡыр автомобиль ҡазаһына осрап, төрлө операциялар кисереүенә, бер күҙенә аҡ һалыуға һәм ҡолаҡтарының ишетмәй башлауына, төрлө ауырыуҙар менән интегеүенә ҡарамаҫтан, Ататөрөк менән осрашыуҙары хаҡындағы хәтирәләрен тамамланы. Ататөрөк ҡәҙер- хөрмәт күрһәткән Әбделҡадир Инан яҡын тарихыбыҙ, бигерәк тә телде ябайлаштырыу хаҡында бик күп мөһим мәғлүмәткә эйә ине. Был мәсьәләләргә уның «Хәтирәләре» байтаҡ аныҡлыҡ индерәсәк тип өмөт итәбеҙ.

Яҡын арала мин инеш һүҙ яҙып, ассистентым доктор Гөнай Түмер тарафынан корректуралары уҡылып, «Боронғо төрөк дине тарихы — шаманлыҡ» китабын Мәҙәнәт Баҡанлығы (1976) баҫып сығарҙы. Шулай уҡ «Милли аңдың ҡөҙрәте» исемле бер китабын да нәшер итергә әҙерләйбеҙ. «Мәҡәләләр һәм тикшеренеүҙәр» китабының II томы ла әҙерләнеп бөттө. Улының, килененең һәм башҡа яҡындарының кешелекле ярҙамында тормош көрәшен ғауғаһыҙ, сабыр дауам иткән проф. Әбделҡадир Инанға Неждет Санчар (мәрхүм), Зәки Софоглу менән бергә хәлен белергә барғанда, беҙгә шаяртып ошолай тигәйне:

– Һирәк күрешәбеҙ. Мин әле булһа үлмәнем, юҡһа арҡадаштар мине үлгән тип уйлайҙармы?

Проф. Әбделҡадир Инанға 87 йәш тулған 1974 йылдың 29 ноябрь көнөндә «Төрә»1 идараханаһында 80-гә яҡын ҡунаҡ саҡырылып, Әминә Ышынсу Өксүз ханымдың тырышлығы һөҙөмтәһендә ҡотлау байрамы булды һәм унда бер нисә сығыштарҙа ғалимдың хеҙмәттәре һәм әҫәрҙәре аңлатылды. Күренекле ғилем эшмәкәрҙәре, яҙыусылар, уҡытыусылар, милләт вәкилдәре ҡатнашҡан был тантана проф. Әбделҡадир Инанды бик тулҡынландырғайны. Улы Йәшәр Инан да:

– Атайымды был тиклем яратыуҙарын белмәй инем. Уның онотолмауын күреп, бик шатмын, — тип тойғоларын белдерҙе. Был тыуған көнөн билдәләү мөнәсәбәте менән «Төрә» дәүләт мәжмүғәләрендә һәм «Урта Көнсығыш» гәзитендә ғалим тураһында уның хеҙмәтен юғары баһалап, мәҡәләләр баҫылып сыҡты (1974).

Тормошо хаҡындағы был хикәйәнән һуң тәҡдим ителгән бөтә әҫәрҙәрен күрһәткән киң библиография ғалимдың дәрәжәһен һәм фәндәге урынын асыҡ һәм тулы рәүештә тағы бер тапҡыр күҙ алдына килтерергә мөмкинлек бирәсәк.2 Әбделҡадир Инанға ҡарата эшләнгән хаҡһыҙлыҡ өсөн яуаплы кешеләр тарих һәм илаһи хөкөм ҡаршыһында ҡасан да булһа яуапҡа тарттырыласағына һис шикләнмәйбеҙ. Ул яҙған һәм нәшер иткән мәҡәләләр араһында «Ҡутатғу Билиғ» һәм «Диван-у-Лөғәт-ит Төрк» исемле әҫәрҙәрҙе бөгөнгө төрөксәгә тәржемә итеү йүнәлешендәге тикшеренеүҙәре, был тәңгәлдә мөһим ҡаҙаныштары булыуын да ошо мөмкинлектән файҙаланып, белгертергә теләйбеҙ.

Ғәрәп, фарсы, урыҫ һәм бөтә төрөк телдәрен белгән Әбделҡадир Инандың ни тиклем бай бер библиография эйәһе булыуы асыҡ күренә. Бик күп һандағы мәжмүғә, гәзит һәм йыллыҡ йыйынтыҡтарҙа төрлө исемдәр аҫтында мәҡәләләр нәшер иткән профессор Әбделҡадир Инандың тулы бер библиографияһын төҙөү бик еңел эш булманы. Ҡатыны уҡытыусы Мөшфикә (Ризаитдиногулдары), Мостафа Йәшәр (1937) исемле урман инженеры булып эшләгән өйләнгән (ҡатыны Мәләк) бер улы һәм уҡытыусы бер ҡыҙы бар уның.

Әҫәрҙәре фәнгә һәм милләткә хеҙмәт итә. Улар оҙон ғүмерле һәм файҙалы буласаҡ.

Ағиҙел(журнал). 1994. № 2. 149-158-се б.


Каталог: files
files -> Урок литературы в 7 классе «Калейдоскоп произведений А. С. Пушкина»
files -> Краткая биография Пушкина
files -> Рабочая программа педагога куликовой Ларисы Анатольевны, учитель по литературе в 7 классе Рассмотрено на заседании
files -> Планы семинарских занятий для студентов исторических специальностей Челябинск 2015 ббк т3(2)41. я7 В676
files -> Коровина В. Я., Збарский И. С., Коровин В. И.: Литература: 9кл. Метод советы
files -> Обзор электронных образовательных ресурсов
files -> Внеклассное мероприятие Иван Константинович Айвазовский – выдающийся художник – маринист Цель
1   ...   27   28   29   30   31   32   33   34   35

  • З.Г. Ураксин Абдулкадыр Инан (Фатхелкад И р Сулейман)
  • Проф. Хикмәт ТАНЙУ ПРОФЕССОР ӘБДЕЛҠАДИР ИНАН 1