Первая страница
Наша команда
Контакты
О нас

    Главная страница


Әҙәбиәт Юсупов Р.А. Тәржемә мәсьәләләре. Казан, 1975. Д.Т. Бахтигареев




страница16/35
Дата12.01.2017
Размер6.76 Mb.
ТипСборник
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   35

Әҙәбиәт

  1. Юсупов Р.А. Тәржемә мәсьәләләре. Казан, 1975.


Д.Т. Бахтигареев

СИФК,Стерлитамак



ПЕРЕНОС ЗНАЧЕНИЙ В БАШКИРСКОМ ЯЗЫКЕ. МЕТАФОРЫ

По мнению известного башкирского лингвиста Э.Ф. Ишбердина, в языке первичное значение слова служит фундаментом для образования многозначных слов, а другие лексические значения, которые образовались от первичного значения, являются переносными. Перенос значений является причиной появления полисемии. Если в историческом развитии слова первичное значение является основой, переносные значения образуются из-за семантического развития первичного значения слова на последующих этапах. Эти значения могут выражать непосредственно денотат или через образы – предметы, явления, признаки и действия. «Возможность» перенесения значения заложена прежде всего в самих объектах называния (предметах, признаках, действиях), которые ассоциируются в человеческом сознании, и при благоприятных условиях название одного объекта переносится на другой. Главным условием для переноса является отсутствие словесного объекта. При его наличии перенос обычно представляет собой стилистически окрашенную единицу [4, с. 70]. Поэтому в филологии переносные значения делятся на два (три) типа: первые из них существуют как самостоятельные значения, вошли в структуру семантики слова, а вторые являются образными, и у них преобладают экспрессивно-эмоциональные признаки. Исследователи их называют по-разному: постоянные и временные, лингвистические и поэтические, языковые и литературные, номинативные и фигуральные, генетически переносные и собственно переносные и т.п. [7, с. 72].

Метафоры занимают немалую долю слов и выражений в нашей речи. Мы пользуемся ими, создаем их незаметно для себя. Метафоры играют бесспорно важную роль в языке, пополняя недостаток слов для обозначения новообразовавшихся понятий, что особенно важно для языка науки а также выполняют и многие другие функции.

В современной науке термин "метафора " употребляется в трех значениях: 1) метафора - это слово с переносным смыслом; 2) метафора - это один из тропов наряду с метонимией, синекдохой, оксюмороном и др.; 3) метафора - это любое языковое выражение (слово, словосочетание, предложение, абзац, текст) с переносным смыслом; в этом случае метафорой можно назвать пословицу, идиому, притчу, целый роман. Нас больше всех интересует данная категория в первом смысле этого слова, который является основополагающим для других значений, потому что именно так метафора была определена великим философом и ученым античного мира Аристотелем: "Переносное слово (метафора) - это несвойственное имя, перенесенное с рода на вид, или с вида на род, или с вида на вид [1, с. 669].

Итак, что такое метафора? В своей знаменитой книге «Теория литературы» известный башкирский ученый 20 века К.А. Ахмедьянов пишет, что «…метафорой называется такое сравнение, которое основывается на скрытом сходстве двух предметов» [2, с. 126]. Примерное такое толкование мы встречаем в популярном «Толковом словаре русского языка» С.И. Ожегова и Н.Ю. Шведовой «Метафора, -ы, ж. 1. Вид тропа – скрытое образное сравнение, уподобление одного предмета, явления другому (напр. чаша бытия), а также вообще образное сравнение в разных видах искусств (спец.). Символическая, романтическая метафора. Метафора в кино, в живописи. Развёрнутая метафора. 2. В лингвистике: переносное употребление слова, образование такого значения». Значит, метафора - это троп, перенесение свойств одного предмета (явления) на другой по принципу сходства, т.е. на основании признака, общего для обоих сопоставляемых членов; скрытое сравнение, уподобление [5, с. 353]. В Большом энциклопедическом словаре дается другое определение: «метафора (от греч. Metaphora - перенос) – троп или механизм речи, состоящий в употреблении слова, обозначающего некоторый класс предметов, явлений и т. п., для характеризации или наименования объекта, входящего в другой класс, либо наименования другого класса объектов, аналогичного данному в классе отношений. В расширительном смысле термин метафора применяется к любым видам употребления слов в непрямом значении» [8, с. 296].



Таким образом, метафора - это новое использование уже существовавшего ранее в языке слова или словосочетания, для обозначения какого-либо понятия с целью наделения его частью предыдущего смысла.

В башкирском языке можно выделить три типа метафор:

1. Номинативные метафоры. В данных общеязыковых метафорах первичные переносные значения уже давно исчезли, и поэтому они уже воспринимаются людьми как в прямом значении. Такие типы метафор называются мертвыми, сухими или застывшими метафорами [6, с. 7]. Например: кеше ҡултығы (подмышка человека) – диңгеҙ ҡултығы (залив моря), ағас тамыры (корень дерева) – һүҙ тамыры (корень слова), кеше йөрөй (человек ходит) – сәғәт йөрөй (часы ходят), кеше бите (лицо человека) – китап бите (страница книги), кеше түбәһе (макушка человека) - тау түбәһе (вершина горы) и т. п.

2. Общепоэтические метафоры. Данные метафоры по другому называются образными метафорами и метафоры этой категории характеризуются глубокой художественной образностью, а также употреблением в переносном значении, потому что они не являются официальными названиями предметов, явлений и вещей, а выступают только в качестве фигуральных и косвенно применяемых лексических слов [3, с. 19]. Например: көмөш ҡалаҡ (серебряная ложка) – көмөш тауыш (серебряный голос), саф һыу (чистая вода) – саф мөхәббәт (чистая любовь), аҡ һөт (белое молоко) – аҡ күңелле (человек с чистой душой), ебәк туҡыма (шелковая материя) – ебәк сәс (шелковистые волосы), таң менән уяныу (проснуться с зарей) – йәшлек таңы (заря молодости) и т. п.

3. Третьи метафоры называются индивидуально-стилистическими или, иначе говоря, авторскими метафорами. Они также являются образными метафорами, но в отличие от общепоэтических метафор еще не превратились в общенациональные переносные метафоры, а лишь в определенном творчестве того или иного писателя или поэта выступают в роли образных слов. Примеры: Усаҡ яна… Яҫҡып төтөн үрләй, Шартлап ҡуя уттың быуыны. (Хәсән Назар); Мин был ергә бер ир булып баҫып, Урап тотам ваҡыт яғаһын. (Тимер Йосопов) [3, с. 7 – 8].
Литература и источники


  1. Аристотель. Поэтика // Аристотель. Сочинения: В 4 томах. Т. 4. М., 1984. 830 стр.

  2. Ахмедьянов К.А. Теория литературы. Уфа: Башкирское книжное издательство, 1985. 342 с.

  3. Ахтямов М.Х. Современный башкирский язык. Уфа: Издательство Башкирского государственного университета, 1980. 72 с.

  4. Ишбердин Э.Ф. Историческое развитие лексики башкирского языка. М., 1986. 151 с.

  5. Ожегов С.И., Шведова Н.Ю. Толковый словарь русского языка. М.: Азбуковник, 1999. 944 с.

  6. Сафиуллина Ф.С. Татар теленең лексикологиясе. Казан, 1999. 263 с.

  7. Суфьянова Н.Ф. Проблема многозначности в башкирском языке и ее лексикографическая разработка. Уфа: Гилем, 1998. 102 с.

  8. Языкознание. Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. В.Н.Ярцева. 2-е изд. М.: Большая Российская энциклопедия, 2000. 688 с.


И.Р.Билалова

БГПУ им.М.Акмуллы, г. Уфа



ВЕРБАЛИЗАЦИЯ КОНЦЕПТА «ЖЕНЩИНА»

В БАШКИРСКИХ ПОСЛОВИЦАХ

Термин «концепт» достаточно широко используется в современной лингвистической литературе и, будучи ключевым термином лингвокультурологии, понимается как :



  1. представление (Аскольдов-Алексеев 1997:271);

  2. «алгебраическое выражение значения» (Лихачев 1993:281);

  3. ключевое слово культуры (Вежбицкая 1997, 2001);

  4. знание об обозначаемом во всех его связях и отношениях (Телия 1996:110); [Маслова 2001]

  5. «сгусток культуры в сознании человека» (Ю.С.Степанов) [Карасик 2002].

Анализируемый нами концепт “женщина” представляется как ключевое слово культуры, рассматривается в плане содержания как вербализованный культурный смысл и представляется одним из ключевых в миропонимании и шкале ценностей народов-носителей языка.

Культурные ценности представляют собой систему и находят отражение во фразеологизмах и паремическом фонде [Маслова 2001]. В них люди находят ответы на многие жизненные вопросы, беспокоившие их в течение всей многовековой истории.

Образы, связанные с женщиной, пронизывают многие, казалось бы, абстрактные представления. Истина и ложь, ум и глупость, сердечность и жестокость, искренность и лицемерие – десятки, сотни таких “осей”, опосредованно вплетенных в остов личности человека и его мировосприятия, высечены мыслями о женщине. В пословицах “женщина” предстает в двух аспектах: в позитивном (как мать: “ул тапҡан – уңған ҡатын, ҡыҙ тапҡан – наҙлы ҡатын”, спутник жизни: “ҡатының – ғүмерлек юлдашың”, хранительница очага: “өйҙө өй иткән ҡатын”), и в негативном (она – змея, дьявол “яуыз ҡатындан ир ҡасҡан”, лицемерка, воплощение коварности “яман ҡатын яман эт менән бер” и хитрости).

Первый концептуальный признак «материнство, детородство» отражается в пословицах типа: бала уңған ҡатындың бер ҡулын бәйләй, уңмаған ҡатындың ике ҡулын бәйләй”, “бала тапмаҫ ҡатын булмаҫ – торорон әйт, Мал тапмаҫ егет булмаҫ - торорон әйт”, “балаһыҙ ҡатын – емешһеҙ ағас”.

Одно из главных значений, которое передает слово “женщина” это понятие хранительницы очага: ир өйҙән сыҡһа бәрәкәт, ҡатын-ҡыҙ өйҙә торһа бәрәкәт”, “йортто тотҡан – ир, өйҙө тотҡан – ҡатын”.

Во многих башкирских пословицах женщина характеризуется навязчивостью, болтливостью. Этим мы опредилили еще один концептуальный признак “болтливость” :утҡа барған ҡатындың утыҙ ауыҙ һүҙе бар”, “алты ҡатын ашҡа килһә, аштың быуы күренмәй”, “аты икәүҙең аяғы тынмаҫ, ҡатыны икәүҙең ҡолағы тынмаҫ”,“ир кешенең бер һүҙе - ҡатын кешенең мең һүҙе”. В данных пословицах слово “женщина” употребляется в контексе со словами “разговор”, “слухи” и т.д.

С древних времен женщина опора для мужчины, его поддержка. Концептуальный признак “спутник жизни, поддержка, счастье” актуализируется в ряде пословиц: “ир – ат, ҡатын – арба”, “бер ҡатынға ҡәнәғәт – ғүмер буйы хуш ҡалған”, “ир күрке – ҡатын , ҡатын күрке – ир”,“ир – баш, ҡатын – муйын, ир - баш, ҡатын - түш”, “ир – беләк, ҡатын – терәк, ҡатының – ғүмерлек юлдашың”.

В пословицах о женщине прослеживается концептуальный смысл “величие”. В них диапозон оценок женщины изменяется от полного обожествления до полной дьяволизации как “аҡыллы ҡатын – хазина”, “матур ҡатын - ил күрке”, так и “яман ҡатындан дейеү бәрейе лә ҡасҡан”.

Концептуальный признак “мудрость” находит отражение в пословице “белемле ҡатын башына ҡарай, белемһеҙ - ҡатын йәшенә ҡарай”.

Одной из часто встречаемых тем в пословицах является неуверенность, страх – страх влюбленного, страх потери свободы, страх перед возможной изменой жены. В следующих пословицах о женщине имеется предостережение или событие, связанное с большой ответственностью: “айһыҙ атың маҡтама, йылһыҙ ҡатын маҡтама”, “аҡса алһаң, һанап ал, ҡатын алһаң, һынап ал”, “арғымаҡтың билгеһе – ҡаҙылыҡ йыймаҫ, ял йыйыр, яман егет билгеһе – ҡатын алмаҫ, мал йыйыр”,“аҫтыңдағы атыңа ышанма, ҡуйыныңдағы ҡатыныңа ышанма”, “ат алһаң, өйөң менән кәңәшләш, ҡатын алһаң, ауылың менән кәңәшләш”, “атың насар булһа, һатып ҡотолорһоң, этең насар булһа, атып ҡотолорһоң, ҡатының насар булһа, нисек ҡотолорһоң?”.

В некоторых башкирских пословицах о женщине обнаруживается ее стремление к главенству: “ат менән ҡатындың башын ҡаты тот”, “икенең бере: йә ир йә ҡатын баш була”.

Концептуальный признак “хитрость” актуализируется в пословицах “бер ҡатында ҡырҡ ир хәйләһе булыр”, “бер ҡатында ун тауыҡтың көсө бар”, “бер ҡатындың хәйләһе ҡырҡ дөйәгә йөк булыр”, “ҡатын-ҡыҙҙың хәйләһенә шайтан да түҙә алмаҫ”.

В заключении рассмотрим пословицы, в которых объективируется признак “переадресация неудач”. У башкирского народа издавна считалось, что мужчина – это отражение женщины, успехи и неудачи мужчины впервую очередь связаны с женщиной: “арба ватылһа – ат, быҙау үлһә, ҡатын ғәйепле”, “ата алмаған атанан күрер, ҡайта килеп, ҡатынынан күрер”,“аяҡлы ҡаза күрәһе егет һыҙлау ҡатын алыр”, “бөлдөргән дә ҡатын, көлдәргән дә ҡатын”, “донъяның боҙоҡлоғо ла, төҙөклөгө лә ҡатындарҙан”, “атына асыуланған – ҡатынын ҡыйнаған”.

Таким образом, исследуемый нами концепт «женщина» является многоаспектным и многомерным. Выявленные концептуальные признаки в виде ценностных установок могут, на наш взгляд, составить культурный сценарий концепта “женщина” .

Таким образом, культурный сценарий концепта “женщина” может включать следующие понятия:

1) женщина – мать;

2) женщина – хранительница очага;

3) женщина – спутник жизни, поддержка;

4) возвышение;

5) мудрость

6) страх, предостережение

7) стремление к главенству;

8) хитрость;

9) переадресация неудач.



Литература и источники

1. Ахтямов М.Х. Словарь башкирских пословиц и поговорок. Уфа: Китап, 2008. 776 с.

2. Гейвандов Э.А. Женщина в пословицах и поговорках народов мира: Любовь. Красота. Супружество. Дети. Разноцветье. / Сост. и предисл. Э.А.Гейвандова. М.: Гелиоцентр, 1995. 304 с.

3. Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. Волгоград: Перемена, 2002. С.166-205.

4. Сергеева Е.Н. Лингвокультурология: учебное пособие. Уфа: БашГУ, 2009.

5. Современная Парадигма Лингвистических Исследований: Методы и подходы: Сборник материалов междунар. научн.-практ. Конф., 20-22 ноября 2008г., Стерлитамак / Отв.ред. Г.Р. Булгакова. Стерлитамак: Стерлитамак. Пед.академия им. З.Биишевой, 2009. 230 с.


Г.Д. Вәлиева

БашДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, Стәрлетамаҡ



Тасуирлаусы ҡатмарлы синтаксик бөтөнлөктәрҙең төҙөлөшө

Интерьер – ул өйҙөң, йорттоң эске ҡоролошо. Башҡорт халҡының үҙенсәлекле кейемдәре, ашамлыҡтары, биҙәнеү әйберҙәре, шулай уҡ йәшәү шарттары: тирмәләрҙең, ҡыуыштарҙың, ағас йорттарҙың төҙөлөшө элек-электән тарихсыларҙы, этнографтарҙы ҡыҙыҡhындырған. П.С. Паллас, И.И. Лепехин, П. Небольсин, С.И. Руденко, Р.Г. Кузеев, Н.В. Бикбулатов, А.Ғ. Янбухтина h.б. был турала күп хеҙмәттәр яҙғандар. Башҡорттарҙа интерьер үҙенең традициялылығы, миллилеге менән айырылған. Борон башҡорт халҡы йәйләүгә сыға торған булған, hәм уларҙың торлаҡ функцияhын тирмә үтәгән. Билдәле булыуынса, тирмәнең формаhы түңәрәк, шуға күрә предметтар шул тәртиптә, йәғни түңәрәк буйлап урынлаштырылған. Был традиция ниндәйҙер дәрәжәлә башҡорттарҙа хәҙерге көндә лә hаҡлана. Өй дүрт мөйөшлө, алты мөйөшлө булhа ла, мөйөштәр йыhаз менән түңәрәкләтелә, урта өлөш буш ҡала hәм предметтар, ғәҙәттә, стена буйлап урынлаштырыла.

Башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрендә персонаждар йәшәгән өйҙөң эске ҡоролошон (интерьерҙы) тасуирлаусы микротекстарҙы йыш осратырға була. Уҡыусыны персонаждың эске hәм тышҡы донъяhы менән таныштырыу hәм әҫәрҙең (бөтә текстың) семантик бәйләнешен булдырыу маҡсатында яҙыусылар интерьерҙы тасуирлаусы текстарҙы ҡулланыу алымына йыш мөрәжәғәт итә. Беҙ туплаған hәм анализлаған фактик материалдар шуны күрhәтә: интерьерҙы тасуирлаусы фрагменттар билдәле үҙенсәлеккә эйә. Уларға денотатив йөкмәтке, бирелгәнлек (заданность), объекттарҙың сиклелеге, арауыҡта оҙаҡ ваҡыт эсендә статик хәлдә торған предметтарҙы hанап биреү хас. Миҫалдар: Өйҙөң күренеше лә элекке hымаҡ түгел.// Уның ҡыйығы башында ҡыҙыл флаг елберҙәй. Эстәге ҡиммәтле келәмдәр алынған. Улар урынына өҫтәл, ултырғыстар hәм шкафтар ҡуйылған. Һәр өҫтәлдә тип әйтерлек тәртипhеҙ рәүештә китап-ҡағыҙҙар ята. Стеналарға йыуан ҡорhаҡлы буржуйҙарҙы мыҫҡыл итеп эшләнгән төрлө карикатуралар, hүрәттәр hәм плакаттар йәбештерелгән (Я.Хамматов. Йәшенле йәй).

Күп hанлы башҡортса текстарҙан йыйылған hәм анализланған бай фактик материалдарға нигеҙләнеп, шуны билдәләргә була: интерьерҙы тасуирлау ҡатмарлы синтаксик бөтөнлөк (ҠСБ) формаhында төҙөлә.

Башҡортса текстарҙан алынған фактик материал күрhәтеүенсә, интерьерҙы тасуирлаусы ҠСБ-лар өс өлөштән тора: 1) башлап ебәреүсе hөйләм йәки башлам, 2) урта өлөш, 3) тамамлаусы hөйләм йәки бөтөм. Миҫалдар: Ике ҡатлы ишек артымдан тауышhыҙ ябылғас, мин бик иркен, бик яҡты, бик бөхтә йыhазланған кабинетҡа килеп индем.// Стеналарға бер еге белдермәйенсә әлеге шул ҡарағусҡыл hары ҡалын обой йәбештерелгән. Төпкө стенала – йылтыр hары шкаф. Уның бары өҫкө кәштәhендә генә унлап китап ҡырын ята. Ғәҙәттәге өҫтөнә йәшел буҫтау ябылған «Т» рәүешендәге оҙон өҫтәл. Унда өс телефон. Стена буйлап ултырғыстар теҙелгән. // Йыйып әйткәндә, бөгөн күпселек колхоз председателдәренең кабинетында осратырға мөмкин булған күренеш.// (Ф.Иҫәнғолов. Ҡырағай мәктәр).

Ҡатмарлы синтаксик бөтөнлөктәрҙе башлап ебәреүсе hөйләмдәрҙең тел ғилемендә төрлө терминдары бар. Рус тел ғилемендә «зачин», татар тел ғилемендә «башлам», ә башҡорт тел ғилемендә тәүге йәки башлап ебәреүсе hөйләм, башлам тип атап йөрөтөлөү ҡабул ителгән. Беҙ үҙебеҙҙең эшебеҙҙә башлам терминын ҡулланабыҙ. Башламдар синтаксик hәм семантик-стилистик функция үтәй.

Проф. Д.С. Тикеев был мәсьәләлә түбәндәгесә фекер йөрөтә: «ҠСБ-ны башлап ебәреүсе hөйләм уҡыусыны унан hуң килеүсе конструкцияларҙа, йәғни уның урта өлөшөндә, йөкмәткеhе асыҡланырға тейеш фекерҙе ҡабул итеүгә әҙерләй. Шуға күрә лә ҡатмарлы синтаксик бөтөнлөктөң урта өлөшөнә ҡараған hөйләмдәрҙең мәғәнәүи hәм структур үҙаллылығы көсhөҙләнә төшә, уларҙың составында алдағы, шулай уҡ унан hуң килеүсе контекст менән бәйләүсе формаль саралар була».

Тасуирлаусы ҠСБ-ҙәге башламдар хикәйәләү тибында килә. Хикәйәләүсе башлам (повествовательный зачин) тасуирлауға күсеү өсөн «баҫҡыс» функцияhын үтәй. Бындай башлам, тура йә ситләтеп булhа ла, ҠСБ-тән аңлашылған уй-фекерҙең, хәл-ваҡиғаның үҫешенә йоғонто яhай, ул бер hөйләмдән дә, бер нисә hөйләмдән дә торорға мөмкин. Миҫалдар: Алhыу иҙән уртаhына баҫты ла, бөтәhенә иғтибар итеп, яҡ-яғына ҡаранды. Тормоштары ул бәләкәй саҡтағы кеүек ярлы түгел инде хәҙер. // Таҡта hике, балта менән сабып-юнып яhалған эскәмйәләр, ябай ғына өҫтәл кеүек нәмәләр урынына атаhы магазиндан яңыларҙы, матурҙарҙы алып ҡайтып ҡуйған. Ике яҡ стена буйында никелле ике карауат тора, кейем шкафы менән комод алғандар. Түрҙә ҙур көҙгө. Ултырғыстар ҙа, буфет та яңы. Өй бәләкәсерәк тә... Өй бәләкәй тип уларhыҙ йәшәү яйhыҙ. Ҙур өйгә нимә кәрәк – кескәй өйгә лә шул кәрәк...// Ана бит, урын еткән әле, hәммәhе матур, көлөп тора. Шуның өҫтәүенә, ҡыҙым ҡайтыуға өй яҡты булhын Катерина стеналарҙы, мейесте ағартып та ҡуйған (Ғ.Ибраhимов. Умырзая).

Хикәйәләүсе башламда персонаждың бүлмә эсендә булыуы тураhында хәбәр ителә hәм бинаны белдереүсе hүҙ-атаманың мотлаҡ урын алыуы күҙәтелә: улар иҫәбенә кабинет, бүлмә, фатир, контора, зал, ашхана, ҡунаҡhана, өй эсе, ҡабул итеү бүлмәhе, мәҙәниәт hарайы, никах теркәү hарайы, пионерҙар бүлмәhе, ауыл советы h.б. шуның кеүек hүҙҙәр инә. Миҫалдар: Сәлмән тағы контораға килде (К. Мәргән. Нарыштау итәгендә). «Отто кеүектәр тураhында әйткәндер», – тип уйланы Рамазан hәм ултырған еренән генә директор кабинетын ҡарап алды (М.Бураҡаева. Һүнмәҫ нурҙар). Һолтанбай ашханаға килеп инеү менән ҡайhы бер үҙгәрештәргә иғтибар итте (Н.Мусин. Йыртҡыс тиреhе).

Һөйләмдең хәбәре функцияhын күреү мәғәнәhен белдереүсе ҡараны, күҙ йүгертте, ҡарап сыҡты, байҡай hалды, ҡарарға тотондо, күҙ hалды, күҙәтте, күҙ ташланы, ҡараш ташланы, күҙ hирпте, күҙ йүгертеп сыҡты ҡылымдар үтәhә, бинаны белдереүсе hүҙ-атама тултырыусы йә хәл булып килә. Миҫалдар: Ингәс тә, Мөбәрәк үҙе көтмәгәндә килеп «ҡапҡан» өй эсенә күҙ йүгертте. (Н.Мусин. Төпкөлдән төшкән килен). Мифтахетдин, hиҙҙермәй генә, ҡыҫыҡ өйҙөң эсенә күҙ hалғыланы (Я.Хамматов. Hырдаръя). Миҫалдарҙан күренеүенсә, бындай ҠСБ-ҙә hөйләмдәр, ғәҙәттә, ике составлы була, уларҙа эйә препозитив, хәбәр постпозитив хәлдә килә, йәғни ыңғай hүҙ тәртибе hаҡлана.

Әгәр hөйләмдең хәбәре хәрәкәтте белдереүсе (ин, кил, кит, кер, бар, үт, йөрө h.б.) ҡылымдарҙан килhә, hүҙ-атама урын хәле функцияhын үтәй. Миҫалдар: Сәлихте кескәй генә, ләкин бөхтә, йыhаз, мебелдәр менән тулған бүлмәгә алып керҙеләр (С.Агиш. Нигеҙ). Улар теүәл бер йыл элек үҙҙәрен осраштырған ашханаға ыңғайланылар (А.Абдуллин. Онотма мине, ҡояш).

Ҡатмарлы синтаксик бөтөнлөктө башлаусы hөйләмдәр тасуирлаусы конструкция (тасуирлаусы башлам) формаhында ла килә ала. Бындай осраҡта ла, ғәҙәттә, hөйләмдәр ике составлы була, hәм уларҙа интерьерға дөйөм характеристика бирелә: бинаны белдереүсе hүҙ-атама hөйләмдә эйә була, ә хәбәр, эйәрсән киҫәктәр интерьерҙы ябайлығы, яҡтылығы, бөхтәлеге, матурлығы, байлығы-ярлылығы h.б. билдәләре яғынан характерлай. Миҫалдар: Өйҙөң эсе төҙөк (Ғ.Хәйри. Кооператорҙар). Уның кабинеты иркен (Н.Мусин. Ике ир hәм бер ҡатын). Аш-hыу бүлмәhе иркен (Н.Мусин. Һуңғы солоҡ). Миҫалдарға таянып, шуны әйтергә мөмкин: hөйләмдең хәбәренә, эйәрсән киҫәктәрҙең аңлатҡан мәғәнәhенә ҡарап, урта өлөштә тасуирланыусы предметтарҙы, унда булған күренеште, йәғни обстановканы күҙалларға була. Миҫалдар: Өйҙөң эсе төҙөк, йыйыштырылған.// Стеналағы сөйҙәргә сигеп эшләнгән hөлгөләр бик күп аҫылғандар. Ишектән ингәс тә, hул яҡта мейес, уның яҡшы ағартылыуы өй эсенә тағы ла йәм биреп торған була. Стена буйҙарында алтынланған йоҡа ҡалайҙар менән ябылған, биҙәкләнгән ҙур hандыҡтар, тәҙрә төптәрендә төрлө төҫтәге сәскәле гөлдәр (Ғ.Хәйри. Кооператорҙар).

Ҡатмарлы синтаксик бөтөнлөктө башлаусы hөйләмдең атама hөйләм тибында ла килеүе мөмкин: Ниндәй матур бүлмә! (К.Мәргән. Нарыштау итәгендә). Бейек, иркен өй эсе (Н. Мусин. Ике ир hәм бер ҡатын). Бик иркен бүлмә (Ф.Әсәнов. Ҡалды уттары ғына).

Ҡатмарлы синтаксик бөтөнлөктө башлап ебәреүсе hөйләм сағыштырыу тибында килә. Бындай башламдарҙа hымаҡ, кеүек, хас бәйләүестәре була. Миҫалдар: Өйҙөң күренеше лә элекке hымаҡ түгел (Я.Хамматов. Аҡман-тоҡман). Ғибадулланың өйө, ысынлап та, ялан кеүек. Эсе тулы әйбер (Н.Мусин. Ауылым юлы). Әхмәҙиәләрҙең өйө, ауылдағы күп йорттар hымаҡ, ике яҡлы, йәғни алты мөйөшлө (Р. Солтангәрәев. Беҙ йәшәгән ер).

Ҡатмарлы синтаксик бөтөнлөктөң урта өлөшөнә ҡараған hөйләмдәр мәғәнәүи яҡтан да, структур яҡтан да башлап ебәреүсе hәм тамамлаусы hөйләм менән тығыҙ бәйләнәнгән була. Фактик материалдар күрhәтеүенсә, урта өлөштә hүҙҙәр «ҡайҙа – нимә – ниндәй» схемаһына ярашлы урынлаша. Звенолар урындарын алмашырға ла мөмкин. «Ҡайҙа» звеноhы арауыҡта предметтарҙың урынлашыу урынын күрhәтә. Маҡсатҡа ярашлы ҠСБ-ҙең урта өлөшөндә, ғәҙәттә, түбәндәге hүҙҙәр ҡулланыла: урын рәүештәре: уңда, hулда, өҫтә, аҫта, уртала; урын мөнәсәбәтен белдереүсе урын-ваҡыт килештәге исемдәр hәм тулы мәғәнәле исем менән ярҙамсы исем ҡушылмаhы: стенала, иҙәндә, мөйөштә, тәҙрә төбөндә, тәҙрә янында, ишек янында, ишек төбөндә h.б.

«Нимә» звеноhына ҡараусы hүҙ-атамалар түбәндәге лексик-семантик төркөмдәргә ҡарап туплана:1) ултырыу, ятыу өсөн тәғәйенләнгән мебель: ултырғыс, диван, hике, урындыҡ, койка, карауат, эскәмйә; 2) әйберҙе hалыу, hаҡлау өсөн тәғәйенләнгән мебель: шкаф, буфет, шифоньер, сервант, трельяж, комод, этажерка, полка, кәштә, тумбыҡ, урҙа, hандыҡ, өҫтәл, кухня гарнитуры, стенка; 3) яҡтыртыу приборҙары: лампа, май шәме, люстра; 4) hауыт-hаба: сынаяҡ, сервиз, фарфор, хрусталь, сүмес, ижау, ҡымыҙ көбөhө, турhыҡ, бешкәкле яндау; 5) интерьерҙы биҙәүсе әйберҙәр: балаҫ, ковер, келәм, сәскә, шаршау, селтәрҙәр, hөлгө, таҫтамалдар, мендәр, юрған, яҫтыҡ, картина; 6) персонаждың шөғөлөн күрhәтеүсе предметтар: мылтыҡ, уҡ, hаҙаҡ, ҡамыт, дилбегә, йүгән, ҡасау, верстак, телефон, селектор, пробирка, карта, ҡағыҙ, папка.

«Ниндәй» звеноhы предметтарға билдәhе: предметтың дәүмәле, төҫө, күләме, формаhы, hаны, предметтың эшләнгән материалы, предметтың кемгә ҡарағанлығы буйынса характеристика бирә.


Каталог: files
files -> Урок литературы в 7 классе «Калейдоскоп произведений А. С. Пушкина»
files -> Краткая биография Пушкина
files -> Рабочая программа педагога куликовой Ларисы Анатольевны, учитель по литературе в 7 классе Рассмотрено на заседании
files -> Планы семинарских занятий для студентов исторических специальностей Челябинск 2015 ббк т3(2)41. я7 В676
files -> Коровина В. Я., Збарский И. С., Коровин В. И.: Литература: 9кл. Метод советы
files -> Обзор электронных образовательных ресурсов
files -> Внеклассное мероприятие Иван Константинович Айвазовский – выдающийся художник – маринист Цель
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   ...   35

  • Литература и источники
  • И.Р.Билалова
  • Г.Д. Вәлиева